Της Κερύνειας μας... σταχυολογήματα

Φυσιογνωμίες της Κερύνειας

2012-02-13T01:32:00.000+02:00

Πέτρος Πατσαλίδης (1900-1942)

Ροδίων Γεωργιάδης

Θέκλα Γεωργιάδου

~·~· ~· ~· ~· ~· ~· ~· ~· ~· ~· ~· ~· ~· ~· ~· ~· ~· ~· ~· ~· ~·

Κερυνειώτες, πεσόντες κατά την τουρκική εισβολή το 1974

Κώστας Μοιράνθης (1904-1974)

Φοίβος Φιερός (1954-1974)

Χρίστος Ι. Καρεφυλλίδης (1954-1974)

Χρίστος Κάιζερ (1927-1974)

Κλεάνθης Μιχαηλίδης (1945-1974)

Κώστας Ιωάννου «Μαχαλλεπάρης»

Φλόγα η μνήμη

2012-02-12T13:21:00.001+02:00

Στέλλα Σπύρου

14 Αυγούστου, 2007

Μια φούχτα αλμυρό νερό,

μεταγγίζει δροσιά της θάλασσάς της όλης,

φωνές σκορπούν στον χώρο,

η υγρασία της προκυμαίας,

ένα πετάσι σαν ψαλμός στον ουρανό,
πρόσωπα ανεπανάληπτα,

η γιαγιά, ο παππούς, ο πατέρας, η μητέρα,

τα κύματα ανατριχιασμένα,

η μαστοριά του Θρασύ στο εικονοστάσι,

ο Αρχάγγελος πάμφωτος,

λέξεις ασήκωτες, λέξεις ανάλαφρες, αιμορραγούν

αόρατες οι χαρακιές,

η σκοτεινιά του 1974, η βυθισμένη ακταιωρός,

σπαράσσουν καρδιά και νου,

το μαράζι μιας Άνοιξης που μυρίζει αγιόκλημα,

«ο ήλιος του απογεύματος»

οι στιγμές σαν κόσμημα,

η οδός Ελλάδος 98 με διαύγεια που λογχίζει,

ζωγραφιά και θάλασσα και κήπος,

μεταξωτές και τρυφερές νότες, μι ύφεσις,

σι ύφεσις, ντο φυσικό,

κάθονται στα δέντρα, στα πληγωμένα αρχοντικά,

ακούραστα η πόλη με εξομολογεί,

Φλόγα η Μνήμη της με πυρπολεί,

ελιά ασημόφυλλη γίνομαι,

ριζώνω, να ριζώνω στα χώματά της.

Δήμος Κερύνειας

τεύχος 9, Ιανουάριος 2008

Η ιστορία της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου Πάνω Κερύνειας

2012-02-12T10:23:00.000+02:00

φωτο. Denis Yashar, 30.10.2011

Έρευνα - Μελέτη: Τάκη Νεοφύτου

Προέδρου του Πολιτιστικού Ιδρύματος

«Κερύνεια - Χρυσοκάβα»

Δήμος Κερύνειας
τεύχος 15, Ιανουάριος 2011

Σύμφωνα με την ανάγλυφη επιγραφή που αναγράφεται εξωτερικά πάνω από την κεντρική είσοδο:

«Ο ΠΑΝΣΕΠΤΟΣ ΟΥΤΟΣ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΕΝΔΟΞΟΥ ΜΕΓΑΛΟΜΑΡΤΥΡΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΟΥ ΤΡΟΠΑΙΟΦΟΡΟΥ ΕΘΕΜΕΛΕΙΩΘΗ ΕΝ ΕΤΕΙ 1907 ΕΠΙ ΤΩΝ ΕΡΕΙΠΙΩΝ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΤΟΙΟΥΤΟΥ ΔΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΩΝ ΕΥΣΕΒΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ ΤΗΣ ΠΟΛΕΩΣ ΚΥΡΗΝΕΙΑΣ. ΑΝΗΓΕΡΘΗ ΔΕ ΚΑΙ ΠΛΗΡΩΣ ΣΥΝΕΤΕΛΕΣΘΗ ΧΟΡΗΓΟΥΝΤΟΣ ΤΟΥ ΕΚ ΘΕΡΜΙΑΣ ΕΥΣΕΒΟΥΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΧΡΙΣΤΟΥ ΖΕΥΓΟΥΣ Χ" ΓΕΩΡΓΙΟΥ Α. ΜΙΧΑΗΛΙΔΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΖΥΓΟΥ ΑΥΤΟΥ ΜΑΡΙΑΣ ΕΠΙ ΜΑΚΑΡΙΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΚΥΡΗΝΕΙΑΣ ΕΝ ΕΤΕΙ ΣΩΤΗΡΙΩ 1926»

Από μαρτυρίες πολλών ηλικιωμένων Κερυνειωτών, η εκκλησία που προϋπήρχε ήταν ένας πολύ μικρός χώρος προσκυνήματος που έμοιαζε, όπως χαρακτηριστικά την περιγράφουν, με «φουρνούδι», γι' αυτό και οι κάτοικοι της Πάνω Κερύνειας εκκλησιάζονταν στην εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ. Με την πάροδο όμως του χρόνου και τη σταδιακή αύξηση του πληθυσμού της Πάνω Κερύνειας, που περιλάμβανε και τα περίχωρα Θέρμια και Καράκουμι, οι ανάγκες επέβαλαν το κτίσιμο της νέας, της σημερινής εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου, στον ίδιο χώρο.

Χρειάστηκαν δύο χρόνια για την ολοκλήρωση τής ανέγερσης και σύμφωνα με δεύτερη χειρόγραφη επιγραφή στον εσωτερικό βόρειο τοίχο της εκκλησίας, που αναφέρεται στα εγκαίνιά της, σημειώνεται ότι:

«Καθιερούται ο Ναός ούτος επί Μητροπολίτου Κυρηνείας κ. ΜΑΚΑΡΙΟΥ χορηγούντων των εκ Θέρμιας Χ"Γεωργίου Μιχαηλίδου και της συζύγου αυτού Μαρίας, τη 21η Ιουνίου 1925.»

Ο Χατζή Γεώργιος Μιχαηλίδης φαίνεται ότι υπήρξε σκληρός τοκογλύφος στο τέλος του δέκατου ένατου και αρχές του εικοστού αιώνα. Η γυναίκα του όμως Μαριού, ήταν καλή, πονόψυχη και ευλαβική. Δεν αξιώθηκαν παιδιά και φαίνεται η Μαριού στο τέλος κατάφερε να μαλακώσει τον άντρα της, που μεταξύ άλλων δωρεών που έκαμε, πλήρωσε και για την ανέγερση της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου στην Πάνω Κερύνεια. Ο κτήτορας της εκκλησίας Γεώργιος Μιχαηλίδης, μετά το θάνατο του, τιμής ένεκεν, θάφτηκε στο δυτικό προαύλιο της εκκλησίας, μπροστά από το σπίτι του ιερέα.

Από καταχωρίσεις στο βιβλίο του ταμείου της εκκλησίας, φαίνεται ότι ο πρώτος ιερέας, του Αγίου Γεωργίου ήταν ο Παπά Αγάπιος Χ"Νικόλα, ο οποίος αργότερα αποκαλείτο και υπέγραφε ως Παπά Αγάπιος Αλωνεύτης, λόγω της καταγωγής του από το χωριό Άλωνα, της Πιτσιλιάς. Εργοδοτήθηκε στην εκκλησία από την 1η του Γενάρη του 1924 και ο μισθός του ήταν δύο λίρες το μήνα, δηλαδή 24 λίρες το χρόνο, που μέχρι το 1956, που υπάρχουν καταχωρίσεις, αυξήθηκε σταδιακά στις 127, που περιλαμβάνουν επίδομα νεωκόρου και 13ο μισθό.

Στον Παπά Αγάπιο παρεχωρείτο οικία στο προαύλιο της εκκλησίας, όπου κατοικούσε με τη σύζυγό του Ευδοκία, μέχρι το θάνατό του, στις 5 Δεκεμβρίου 1960. Θάφτηκε στο κοιμητήριο Κερύνειας στον ίδιο τάφο που είχε ταφεί νωρίτερα και η σύζυγός του. Από τον τάφο τους σώζεται σήμερα μόνο το άνω μέρος του σταυρού, πεταγμένο στη νοτιοανατολική γωνιά του κοιμητηρίου. Όταν πια δεν μπορούσε, λόγω της ηλικίας και των προβλημάτων υγείας του να αντεπεξέλθει στα καθήκοντά του, η Εκκλησιαστική Επιτροπή, σε συνεργασία με τη Μητρόπολη Κερύνειας, προσέλαβε τον Παπά Κυπριανό Χρίστου, από το Λάρνακα της Λαπήθου, της Επαρχίας Κερύνειας, για να τον βοηθά και σταδιακά να τον αντικαταστήσει. Ο Παπά Κυπριανός, υπηρέτησε στην εκκλησία μέχρι το 1974, οπότε και αποχώρησε μετά την εκκλησιαστική κρίση. Στη συνέχεια υπηρέτησε σε ενορία της Έδεσσας μέχρι τον θάνατό του.

Σε ότι αφορά τους ψάλτες, ο πρώτος που διορίστηκε από την Εκκλησιαστική Επιτροπή στις 10/1/1926 ήταν ο Γεώργιος Παπασάββα και δεύτερος ο δάσκαλος Χρ. Χριστοδουλίδης, που διορίστηκε ως δεξιός ψάλτης στις 10 Οκτωβρίου 1926 για τη χειμερινή περίοδο, και στη συνέχεια, για τη θερινή περίοδο, ο X"Τηλέμαχος Θεοχάρους.

Σύμφωνα με πρακτικό συνεδρίας της Εκκλησιαστικής Επιτροπής, ημερομηνίας 19 Ιανουαρίου 1941, προσελήφθησαν ως ψάλτες για το 1941 οι πιο κάτω:

Ο Αλέξης Νικηφόρος, από το Τριμίθι, ως αριστερός ψάλτης με μισθό, όπως αναφέρεται, εννέα λίρες Αγγλίας το χρόνο, ο Χ"Τηλέμαχος Θεοχάρους, από την Κερύνεια, ως βοηθός αριστερού ψάλτη, με ετήσιο μισθό τρεις λίρες και ο Χριστόδουλος Παπαλουκάς, από το Πέλλαπαϊς, ως δεξιός ψάλτης, με μισθό δεκαπέντε λίρες το χρόνο.

Άλλη καταχώρηση σε πρακτικό του 1949, αναφέρεται στο διορισμό του Χρυσόστομου Χριστοδούλου, από τον Καραβά, που διατηρούσε ραφείο στην Κερύνεια, ως δεξιού ψάλτη, έναντι του ποσού των 32 λιρών και δέκα σελινιών το χρόνο και του Αλέξη Νικηφόρου, ως αριστερού ψάλτη, έναντι μισθού 30 λιρών το χρόνο. Παρ' όλον ότι οι καταχωρίσεις για τους δύο τελευταίους ψάλτες σταματούν το 1953, οπότε ο μισθός που αναφέρεται και για τους δύο είναι 52 λίρες το χρόνο, αυτοί συνέχισαν να υπηρετούν για πολλά ακόμα χρόνια. Ο Χρυσόστομος Χριστοδούλου Πατάτσος είναι σήμερα Πρωθιερέας του Καθεδρικού Ναού του Αγίου Ιωάννη Λευκωσίας.

Σαν πρώτη καλορκά της εκκλησίας αναφέρεται η Μαριού Γιαννή Σαλλιάρη, γιαγιά της Ιουλίας Μακρίδη, που διορίστηκε την 1η Απριλίου 1924 με μισθό 3 λίρες το χρόνο, που αντικαταστάθηκε την 1/1/1930, από τη Φανού Κωσταντή Σπανού, που διορίστηκε με μισθό 5 λίρες το χρόνο. Η επόμενη γνωστή καλορκά που υπηρέτησε στην εκκλησία ήταν η Θεοδώρα Στυλλή Τήλλυρου, που διορίστηκε το Φεβρουάριο του 1952 με μισθό 12 λίρες το χρόνο, και που παρέμεινε στην εκκλησία για πολλά χρόνια μέχρι το θάνατό της.

Για να συμπληρώσουμε την αναφορά μας στο προσωπικό που στελέχωνε την εκκλησία θα πρέπει να πούμε και λίγα λόγια για όσους διετέλεσαν κατά καιρούς μέλη της Εκκλησιαστικής Επιτροπής.

Τα πρώτα μέλη της, που εκλέχτηκαν το 1924 ήταν οι: Σπύρος Χαραλαμπίδης, Δημήτρης Μ. Λοϊζίδης, Μιχαήλ Βασιλείου, Γεώργιος Χ"Μεσαρίτη και Χαράλαμπος Χ"Νικόλα, ενώ η τελευταία Επιτροπή, που εξελέγη την 1/1/1973 για διετή θητεία, αποτελείτο από τους Χρίστο Φουρουκλά, Αντρέα Σπύρου, Χρίστο Ηλιόπουλο, Νικόλα Κοντεμενιώτη και Γεώργιο Κάιζερ, που διορίστηκε ως Πρόεδρος από τη Μητρόπολη Κερύνειας.

Λόγω έλλειψης στοιχείων δεν είναι δυνατό να γίνει αναφορά σε όλους όσοι διετέλεσαν μέλη της Επιτροπής. Δε θα μπορούσε όμως να μη γίνει ξεχωριστή αναφορά στο γιατρό Σπύρο Χαραλαμπίδη, που από το κτίσιμο της εκκλησίας μέχρι σχεδόν το θάνατό του, διετέλεσε συνεχώς μέλος και κυρίως Πρόεδρος της Εκκλησιαστικής Επιτροπής.

Μια άλλη εξ ίσου σημαντική πτυχή της κατάστασης της εκκλησίας, από το κτίσιμό της μέχρι το 1974, είναι εκείνη που αναφέρεται στον εξοπλισμό και τα οικονομικά της.

Η εκκλησιαστική Επιτροπή φαίνεται να δραστηριοποιήθηκε έντονα αμέσως μετά την ανέγερση της εκκλησίας, για να τη συμπληρώσει και να την εξοπλίσει και να είναι έτοιμη για τα εγκαίνια, που έγιναν, όπως ήδη αναφέρθηκε, στις 21 Ιουνίου του 1925.

Τα περισσότερα είδη του εξοπλισμού έγιναν με δωρεές, με πρώτη εκείνη του γιατρού Σπύρου Χαραλαμπίδη και της συζύγου του Μαρίας, που δώρισαν το εικονοστάσι, που σύμφωνα με ένθετη επιγραφή, κατασκευάστηκε από το Θρασύβουλο Μιχαηλίδη, Κερυνειώτη ξυλογλύπτη, έναντι, όπως αναφέρεται στα Πρακτικά, του πολύ μεγάλου για την εποχή εκείνη ποσού, των 120 λιρών.

Ο δεσποτικός θρόνος και το προσκυνητάρι της εκκλησίας, κατασκευάστηκαν με δωρεά συνολικού ύψους 40 λιρών, 14 για το θρόνο και 26 για το προσκυνητάρι, από το Μητροπολίτη Κερύνειας Μακάριο το Β', ενώ ο κτήτορας και ανάδοχος της εκκλησίας, Χ"Γεώργιος Μιχαηλίδης, δώρισε τρία μανουάλια, τον επιτάφιο, την κανδήλα πάνω από την Αγία Τράπεζα και πλήρωσε για την επαργύρωση του Αγίου Ευαγγελίου.

Με δωρεά ανωνύμου κατασκευάστηκαν δύο αναλόγια για τους ψάλτες, ένας πολυέλαιος με δωρεά της Πολυξένης Φιερού, η κανδήλα μπροστά στην εικόνα του Αγίου Γεωργίου με δωρεά του Φαρμακοποιού Σάββα Θωμαΐδη, η κανδήλα μπροστά στην εικόνα της Παναγίας με δωρεά της Ανάστας Κώστα Αθανασίου και με έξοδα της εκκλησίας ένας μεγάλος ασημένιος σταυρός, το Άγιον Ποτήριον, δίσκος με αστερίσκον, ο θυμιατός, το σκευοφυλάκιο και η Σταύρωση με το Χριστό και τις Μυροφόρες. Τα ασημένια σκεύη αγοράστηκαν από το Χρυσοχοείο των Κ. Αργυρίδη και Μ. Παπαδοπούλου από τη Λευκωσία.

Φαίνεται ότι στα αρχικά σχέδια ανέγερσης της εκκλησίας δεν περιλήφθηκε η κατασκευή καμπαναριού, γι' αυτό, με εργολαβία που ανατέθηκε από την Εκκλησιαστική Επιτροπή στις 24 Ιουνίου 1924, στον Κερυνειώτη κτίστη, Νικόλα Σάββα Χ"Νικόλα και τον αδελφό του Χαράλαμπο, κατασκευάστηκε, ξεχωριστά από τον υπόλοιπο ναό, το σημερινό καμπαναριό της εκκλησίας, έναντι του ποσού των 43 λιρών.

Εκτός από τις δωρεές και τις εισφορές των πιστών, τα λίγα έσοδα της εκκλησίας προέρχονταν από τις ετήσιες ενοριακές εισφορές, την πώληση κεριών, τις γιορτές, τα μνημόσυνα, τους γάμους και άλλα μυστήρια.

Σημειώνεται ότι, γύρω στο 1928, για κάθε μνημόσυνο ή γιορτή, εισπράττετο το ποσό των δύο σελινιών.

Προμηθευτές κεριού αναφέρονται κατά την περίοδο 1924-1928, ο Κώστας Λευκαρίτης, από την Κερύνεια, ο Λοΐζος Αποστολίδης, από τη Λευκωσία και ο Δημήτρης Μ. Λοϊζίδη, από την Κερύνεια, με τιμές γύρω στα 16 γρόσια την οκά, ενώ αργότερα, από το 1945, η προμήθεια κεριού άρχισε να γίνεται από τη Μητρόπολη Κερύνειας, που το διέθετε προς 18 σελίνια την οκά. Η ίδια τιμή αναφέρεται και για το 1952, ενώ το 1962, προσφέρεται φθηνότερα προς 700 μιλς, δηλαδή 14 σελίνια την οκά.

Ένα μόνιμο και σημαντικό έσοδο της εκκλησίας ήταν η ενοικίαση του μοναδικού, από ότι φαίνεται, χωραφιού που διέθετε η εκκλησία, που εφάπτετο του ανατολικού τοίχου του κοιμητηρίου, με βάση πολυετή συμβόλαια που υπέγραφε η Εκκλησιαστική Επιτροπή με διάφορους ενοικιαστές.

Η μοναδική άλλη ακίνητη περιουσία που διέθετε η εκκλησία ήταν το κτήμα στο οποίο ήταν κτισμένο το εξωκλήσι του Αγίου Δημητρίου, που κληροδότησε στον Άγιο Γεώργιο η Αγγλίδα Άλις Μπλακ το 1947 και το οποίο περιλάμβανε και αριθμό ελιών και χαρουπιών.

Αργότερα, γύρω στο 1962, παρουσιάζονται και κάποια μικρά έσοδα από πώληση μικρής ποσότητας χαρουπιών, που φαίνεται να προέρχονται από δύο χαρουπιές, που δωρίθηκαν στην εκκλησία και που βρίσκονταν στο τεμάχιο γης με αριθμό εγγραφής 3424, στην περιοχή Αλώνια, Πάνω Κερύνειας, ιδιοκτησίας του Νικόλα Μάρκου, από την Κερύνεια.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ήδη από το 1942, οι οποιεσδήποτε καταθέσεις/αποταμιεύσεις όλων των εκκλησιών της Μητροπολιτικής περιφέρειας Κερύνειας εγίνοντο υποχρεωτικά σε έντοκους λογαριασμούς που άνοιγε η Μητρόπολη. Μέχρι τότε, τα οικονομικά της εκκλησίας δε φαίνεται να ήταν και πολύ καλά, αν κρίνει κάποιος από τα διάφορα δάνεια που έκαμνε η Εκκλησιαστική Επιτροπή τα πρώτα χρόνια μετά την ανέγερση της εκκλησίας.

Από το 1950 η εμπλοκή και ο έλεγχος της Μητρόπολης στη διαχείριση των οικονομικών κάθε εκκλησίας, γίνεται ακόμα πιο ενεργός και ταυτόχρονα αυστηρός.

Με εγκύκλιο που εξέδωσε στις 18 Απριλίου 1950, εφιστά την προσοχή των Εκκλησιαστικών Επιτροπών σε δώδεκα σημεία, μεταξύ των οποίων και τα ακόλουθα:

Επιβάλλει την ετοιμασία Προϋπολογισμού για κάθε χρόνο, την επιβολή ετήσιας εισφοράς σε κάθε ενορίτη ανάλογα με την οικονομική του κατάσταση, τον καθορισμό δικαιώματος για κάθε ιεροτελεστία, την έκδοση απόδειξης για κάθε πληρωμή ή είσπραξη και τη ρητή εντολή όπως τα περισσεύματα των εκκλησιών κατατίθενται στη Μητρόπολη και πουθενά αλλού.

Ενδιαφέρουσες είναι οι αυστηρές οδηγίες σε ότι αφορά το κερί, που απαγορεύουν τη δωρεάν ή με πίστωση παραχώρησή του, επιβάλλουν αυστηρή οικονομία στη διάθεσή του, περιλαμβανόμενης της έγκαιρης απόσβεσης των κεριών πάνω στα μανουάλια, την τακτική συγκόλληση των χρησιμοποιημένων κεριών και αυστηρό έλεγχο να μην παίρνουν από το παγκάρι οι πιστοί περισσότερα από τέσσερα κεριά για κάθε γρόσι που καταβάλλουν. Επίσης απαγορεύουν αυστηρώς την εξασφάλιση κεριού από οποιονδήποτε άλλο εκτός από τη Μητρόπολη.

Σίγουρα θα μπορούσαν να αναφερθούν περισσότερα ιστορικά στοιχεία για την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, η περιορισμένη όμως έκταση αυτού του άρθρου δεν το επιτρέπουν. Δεν μπορώ όμως να μην αναφέρω τα εξαιρετικού ενδιαφέροντος προικοσύμφωνα που βρέθηκαν στην εκκλησία, για τα οποία ελπίζω να μας δοθεί η ευκαιρία να κάμουμε μια ξεχωριστή αναφορά στο μέλλον.

Το χρονικό μιας αιχμαλωσίας

2012-02-11T21:07:00.000+02:00

Το χρονικό μιας αιχμαλωσίας, 2 Αυγούστου – 22 Οκτωβρίου 1974

Γρηγόρης Κατσελλής

Η Κερύνεια μας

Λευκωσία, 2004
Εκδόσεις Δήμου Κερύνειας
σσ. 187-202

Κερύνεια, Δευτέρα 22 Ιουλίου 1974, ώρα 1:00 μ.μ. Πέντε με έξι τεχνικοί της Α.Η.Κ. μείναμε κατά τη διάρκεια της τουρκικής εισβολής στο κτίριο των Τηλεπικοινωνιών της Επαρχίας μας, με αποστολή τη διευκόλυνση και ενίσχυση των διαβιβάσεων της Εθνικής Φρουράς.

Στις μια η ώρα το μεσημέρι διακόψαμε για φαγητό, αλλά δεν προλάβαμε. Από το παράθυρο προσέξαμε ότι η πολιτική άμυνα εγκατέλειπε την πόλη και σε ερώτησή μας για το τι συμβαίνει μας έκαναν νόημα με το χέρι να φύγουμε κι εμείς.

Μπήκαμε βιαστικά στα αυτοκίνητα και κατευθυνθήκαμε προς το Πέλλαπαϊς, μέσα στις εκρήξεις και φωτιές που προκαλούσαν τα πυροβόλα των Τουρκικών πλοίων, που κτυπούσαν εκείνη την ώρα τις παρυφές του Πενταδάκτυλου. Το Πέλλαπαϊς ήταν καλυμμένο με καπνούς και νομίσαμε ότι καιγόταν. Εκεί βρίσκεται το σπίτι της οικογένειάς μου. Φιλοξενήσαμε αρκετούς Κερυνειώτες, φίλους και συγγενείς, που είχαν καταφύγει εκεί για να σωθούν.

Ο Πενταδάκτυλος καιγόταν από τους βομβαρδισμούς, οι καπνοί και οι στάχτες κάλυψαν το όμορφο τοπίο. Η ατμόσφαιρα ήταν αποπνικτική. Το χωριό κινδύνεψε να καεί. Η φωτιά είχε πλησιάσει τα πρώτα σπίτια, όμως, σαν από θαύμα, φύσηξε αντίθετος άνεμος και το χωριό σώθηκε.

Στις 4:00 μ.μ. ανακοινώθηκε η κήρυξη εκεχειρίας, την οποία οι Τούρκοι ποτέ δεν τήρησαν. Μόνο η αεροπορία και το ναυτικό σταμάτησαν να κτυπούν. Οι άλλες δυνάμεις εισβολής συνέχισαν να προχωρούν. Τις επόμενες 2-3 μέρες, οι φιλοξενούμενοί μας άρχισαν να φεύγουν, καθώς και πολλοί άλλοι που είχαν καταφύγει στο Πέλλαπαϊς, μέσω ενός αγροτικού δρόμου, ανατολικά του χωριού. Στο διάστημα αυτό ήλθαν δυνάμεις των Ην. Εθνών και εγκαταστάθηκαν στο χωριό και ύψωσαν τη σημαία τους στο Αββαείο του Πέλλαπαϊς. Στο κέντρο του χωριού, ένας αξιωματικός τους μας είπε ότι είμαστε τυχεροί, γιατί είχε γίνει εκεχειρία και το χωριό δεν καταλήφθηκε από τους Τούρκους και ότι βρισκόταν κάτω από την «ευθύνη» και «εγγύηση» των Ην. Εθνών. Γι' αυτό μας είπε να μην ανησυχούμε. Οι περισσότεροι από τους συνεπαρχιώτες μας, που είχαν έλθει κατά τη διάρκεια των βομβαρδισμών και αρκετοί από τους συγχωριανούς μας είχαν ήδη φύγει προς τις άλλες ελεύθερες περιοχές, όπου υπήρχε περισσότερη ασφάλεια. Αρκετοί από μας δεν βιάστηκαν να φύγουν για πολλούς και διαφόρους λόγους. Πιστεύω πως η παρουσία των Ην. Εθνών τους έκανε να περιμένουν. Ιδιαίτερα οι κάτοικοι του Πέλλαπαϊς δεν φαίνονταν και πολύ πρόθυμοι να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους και να πάρουν το δρόμο προς το άγνωστο.

Στο μεταξύ οι Τούρκικες δυνάμεις προχωρούσαν και γύρω στις 25 Ιουλίου απέκοψαν το δρόμο διαφυγής και κανένας πλέον δεν μπορούσε να φύγει.

Μόλις έγινε γνωστό αυτό το γεγονός, ακούσαμε για πρώτη φορά τη λέξη και συνειδητοποιήσαμε το νόημά της. Μείναμε «εγκλωβισμένοι». Λέξη που έμελλε να γίνει πασίγνωστη και μέχρι σήμερα τη λέμε και την ακούμε, χωρίς πολλοί να συνειδητοποιούν το δράμα που κρύβεται πίσω από την εικόνα της.

Στις 2 Αυγούστου, ημέρα Παρασκευή, γύρω στις 6.οο το πρωί, οι Τούρκοι αποφάσισαν να μπουν μέσα στο χωριό, αφού ειδοποίησαν από την προηγούμενη μέρα τα Ην. Έθνη, τα οποία μας συνέστησαν, αν έχουμε όπλα, να τα πετάξουμε. Αφού περικύκλωσαν το χωριό, μπήκε μια δύναμη περίπου δύο λόχων σε παράταξη, από την είσοδο του χωριού. Ξυλοκόπησαν και έδιωξαν τους ελάχιστους άνδρες των Ην. Εθνών που φύλαγαν την είσοδο του χωριού. Ακολούθησαν ένα-δύο αυτοκίνητα της Κυπριακής Αστυνομίας, που τα πήραν οι Τουρκοκύπριοι «αστυνομικοί», οι οποίοι καλούσαν με μεγάφωνα τους κατοίκους να συγκεντρωθούν στην πλατεία του χωριού.

Σ' αυτή την πλατεία του μικρού χωριού συντελείτο εκείνη την ώρα το τραγικότερο δράμα, που έμελλε να αφήσει τη σφραγίδα του ως της πιο αποτρόπαιας και βάρβαρης πράξης. Μόλις συγκεντρώθηκε όλο το χωριό εκεί, οι Τούρκοι ανέβηκαν στο Αββαείο, κατέβασαν τη σημαία των Ην. Εθνών που κυμάτιζε πάνω σε ένα ιστό με σταυρό. Έσπασαν με μανία το σταυρό και ύψωσαν την τούρκικη σημαία. Στην ίδια ακριβώς θέση που κυμάτιζε για τόσα χρόνια η ελληνική. Ήταν η επισημοποίηση της τουρκικής κατοχής και η αρχή της μελανότερης περιόδου της πιο πρόσφατης ιστορίας του νησιού. Ήταν η στιγμή της μετάβασης από την ελευθερία στην υποδούλωση, στην ταπείνωση και στον εξευτελισμό. Ξανά πίσω στην Τουρκοκρατία με όλα τα γνωστά της.

Αφού ερεύνησαν όλα τα σπίτια, άρχισαν να χωρίζουν τους άνδρες από τα γυναικόπαιδα. Εκείνη τη στιγμή, κρατούσα στην αγκαλιά μου το μικρό μου κοριτσάκι, τη Δέσπω. Την έδωσα στη γυναίκα μου, που στεκόταν δίπλα μου και πήγα μαζί με τους άλλους άνδρες προς την άλλη μεριά του Αββαείου. Μας έδεσαν τα μάτια και τα χέρια, μας φόρτωσαν σε φορτηγά και ξεκίνησαν, χωρίς να γνωρίζουμε πού μας πήγαιναν. Καθ' οδόν μας αφαίρεσαν ό,τι θεωρούσαν πολύτιμο αντικείμενο, ρολόγια, βέρες, δακτυλίδια κ.ά. Σε κάποια στιγμή, αντιληφθήκαμε ότι μπήκαμε σε ανώμαλο χωματόδρομο. Μετά από λίγο σταμάτησαν και αφού μας κατέβασαν από τα φορτηγά, μας έλυσαν τα μάτια και τα χέρια... Κοιτάζοντας γύρω καταλάβαμε ότι βρισκόμασταν έξω από μια μάντρα, χωρίς να φαίνεται ο,τιδήποτε άλλο κοντά. Γύρω ήταν ερημιά. Πίσω από ένα λόφο ακουγόταν ο θόρυβος και το σκάψιμο που έκανε μια μπουλντόζα. Τίποτε άλλο. Μας έβαλαν μέσα στη μάντρα, η οποία ήταν κλειστή από τις τρεις μεριές και πάνω σκεπασμένη με τσίγκους. Απ' έξω έβαλαν φρουρά από Τούρκους στρατιώτες και ένα-δύο Τουρκοκύπριους «αστυνομικούς».

Μας κράτησαν στη μάντρα, χωρίς να γνωρίζουμε το λόγο, για τέσσερις μέρες και μας τάιζαν με ψωμί κι ελιές. Η μάντρα αυτή, όπως μάθαμε, βρισκόταν δύο-τρία χιλιόμετρα έξω από το χωριό Αγύρτα. Στις 6 Αυγούστου το μεσημέρι, μας έβαλαν πάλι στα φορτηγά και μας μετέφεραν πίσω στο Πέλλαπαϊς. Κάποιοι Τουρκοκύπριοι μας ψιθύρισαν πως φτηνά τη γλιτώσαμε.

Στην πλατεία του χωριού μάς μίλησε ο στρατιωτικός διοικητής, μέσω διερμηνέα και μας είπε ότι ο πόλεμος για μας έχει τελειώσει και δε θα πάθουμε τίποτα, αν δεν ενοχλούμε τον τουρκικό στρατό. Μας συνέστησε να υπακούμε στις εντολές τους, για να περνούμε καλά. Εκεί ξανασμίξαμε με τις οικογένειές μας, που είχαν μείνει στο χωριό και πήγαμε ξανά στα σπίτια μας.

Μάθαμε από τους δικούς μας ότι κατά τη διάρκεια της κράτησής μας στη μάντρα, οι Τούρκοι μάζεψαν τα γυναικόπαιδα και τα έκλεισαν ομαδικά σε μερικά σπίτια δυτικά του χωριού, κοντά στο στρατόπεδο των λοκατζήδων.

Τους είχαν πει ότι θα τους μετέφεραν στις ελεύθερες περιοχές, μέσω των Ην. Εθνών. Φαίνεται πως μετά άλλαξαν γνώμη. Μείναμε στο Πέλλαπαϊς τις επόμενες μέρες, με την έντονη παρουσία των Τούρκων στρατιωτών, που περιπολούσαν συνεχώς στους δρόμους, χωρίς όμως να ενοχλούν κανένα.

Στις 14 Αυγούστου, άρχισε η δεύτερη φάση της εισβολής. Κλειστήκαμε στα σπίτια μας, ακούγοντας τα αεροπλάνα που κτυπούσαν πίσω από τον Πενταδάκτυλο και παρακολουθούσαμε τις εξελίξεις από το ραδιόφωνο.

Μετά το πέρας της δεύτερης φάσης της εισβολής, στις 22 Αυγούστου, νωρίς το πρωί, ακούστηκαν οι Τούρκοι από τα μεγάφωνα των αστυνομικών αυτοκινήτων, που καλούσαν όλους τους άρρενες κατοίκους να συγκεντρωθούν στην πλατεία του χωριού. Στην πλατεία ήταν συγκεντρωμένοι πολλοί ένοπλοι Τούρκοι στρατιώτες και αρκετοί «αστυνομικοί». Μας είπαν ότι θα μας έπαιρναν στη Λευκωσία για ανάκριση. Αυτή τη φορά δεν πήραν τους γέροντες. Αφού μας έδεσαν τα μάτια, μας έβαλαν σε λεωφορεία που περίμεναν έξω από το χωριό. Βλέποντας κάτω από το ρούχο που ήταν δεμένα τα μάτια μου, κατάλαβα ότι βρισκόμασταν στον τουρκικό τομέα της Λευκωσίας. Τα λεωφορεία κοντοστάθηκαν σε κάποια στιγμή και μας πλησίασαν αρκετοί Τουρκοκύπριοι, που μας έβριζαν και μας έριχναν διάφορα αντικείμενα. Μας απειλούσαν ότι θα μας κόψουν το κεφάλι και άλλα διάφορα. Τελικά δε μας κατέβασαν στις φυλακές Σεραΐου - φαίνεται πως ήταν γεμάτες. Μας πήραν στο γκαράζ Παυλίδη. Εκεί είδαμε ότι υπήρχαν και άλλοι πάρα πολλοί κρατούμενοι Ελληνοκύπριοι, που είχαν συλληφθεί από άλλες περιοχές κατά τη διάρκεια της δεύτερης φάσης της εισβολής. Εκεί πρόσεξα ότι την ευθύνη είχε η Τουρκοκυπριακή «αστυνομία» και όχι ο στρατός. Δεν ξέραμε γιατί μας πήραν εκεί, κάναμε διάφορες εικασίες για την τύχη μας. Ρωτούσαμε τους «αστυνομικούς», αλλά δεν μας έλεγαν.

Το απόγευμα της ίδιας μέρας ήλθαν εκπρόσωποι του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού και ζήτησαν να μιλήσουν στην ομάδα που συνελήφθη στο Πέλλαπαϊς. Μας έδωσαν ειδικά έντυπα να συμπληρώσουμε για να συμπεριληφθούμε στον κατάλογο των αιχμαλώτων πολέμου για τη δική μας ασφάλεια, όπως είπαν.

Η παραμονή μας (10 μέρες) στο γκαράζ Παυλίδη ήταν κάτω από άσχημες συνθήκες υγιεινής αλλά και αγωνίας, γιατί σχεδόν καθημερινά επισκέπτονταν το χώρο αυτό οπλοφόροι της ΤΜΤ και ζητούσαν να πάρουν μαζί τους κάποιους από εμάς, φωνάζοντας τα ονόματά τους ή κοιτάζοντάς μας κατά την ώρα του φαγητού, για να αναγνωρίσουν κάποιους που ζητούσαν, κάμνοντας φανερές τις προθέσεις τους.

Στις 31 Αυγούστου 1974 μας ανέφεραν ότι θα μας μετέφεραν σε οργανωμένες φυλακές στην Τουρκία.

Στο δρόμο προς την Κερύνεια, όπου θα μας πήγαιναν, τα λεωφορεία σταμάτησαν λίγο πριν το Μπογάζι και οι Τουρκοκύπριοι «αστυνομικοί» μας είπαν ότι από εκεί και πέρα θα μας αναλάμβανε ο Τουρκικός στρατός και θα «σάσουν τη ράχη μας», όπως μας είπαν, γιατί αυτοί δέρνουν πολλά.

«Και επειδή», λέει, «ό,τι κρατάτε πάνω σας θα σας το πάρουν, καλύτερα να μας τα δώσετε εμάς (λεφτά, ρολόγια, σταυρούς, βέρες)». Μερικοί αιχμάλωτοι τους είπαν να βάλουν από μόνοι τους τα χέρια στις τσέπες τους (τα χέρια ήταν δεμένα) και να πάρουν ό,τι είχαν.

Αμέσως μετά μπήκαν ορμητικά οι Τούρκοι στρατιώτες μέσα στα λεωφορεία και άρχισαν να μας κτυπούν. Ήταν τα πρώτα κτυπήματα που δεχτήκαμε από την ημέρα της σύλληψής μας. Το απόγευμα, λίγο πριν τη δύση του ήλιου, φθάσαμε στο γνωστό σε όλους Γυμνάσιο της Κερύνειας. Ήταν εκεί βουβό και αμίλητο και γύρω του ερημιά. Την ευθύνη της επιχείρησης αυτής φαίνεται ότι είχαν οι λοκατζήδες τους. Μας συγκέντρωσαν στην αυλή του γυμνασίου. Χώρος πολύ γνώριμος και νοσταλγικός. Μ' ένα σωρό αναμνήσεις από τα μαθητικά μας χρόνια, χώρος των παιγνιδιών, των ενδοσχολικών εορτών και των Εθνικών Επετείων. Τώρα όμως εδώ παίζεται μια πράξη από το έργο της Εθνικής μας τραγωδίας του 1974. Ήταν η συνέχεια ενός δράματος με άγνωστο τέλος για όλους μας, αλλά και για τον καθένα χωριστά.

Ένα άσχημο και πρωτόγνωρο συναίσθημα με κυρίεψε. Δεν ήταν ο φόβος του θανάτου. Ήταν κάτι που δεν μπορώ να εξηγήσω.

Μας έδωσαν ξηράν τροφήν (ελιές-ψωμί-σαλάμι), για να αντέξουμε δύο μέρες. Μετά μας χώρισαν και μπήκαμε στις τάξεις του πρώτου ορόφου του Γυμνασίου, με φρουρά έξω από τις τάξεις. Μείναμε εκεί όλη νύκτα. Νωρίς το πρωί μας μετέφεραν με λεωφορεία στο γνωστό «Νησί» (Νήσος των Εχιδνών), όπου περίμενε εκεί ένα αποβατικό σκάφος του Τουρκικού ναυτικού, για να μας μεταφέρει στην Τουρκία.

Μέσα στο πλοίο συρμένοι όλοι κάτω σαν ζώα, στριμωγμένοι σ' ένα χώρο περιφραγμένο με συρματόπλεγμα, και έξω ένοπλοι στρατιώτες με εφ' όπλου λόγχη. Το πλοίο ξεκίνησε με πολύ αργό ρυθμό, γιατί φαίνεται δεν ήθελαν να φθάσουμε στη Μερσίνα με το φως της ημέρας, για λόγους ασφαλείας. Μέσα στο αμπάρι του πλοίου έκανε πάρα πολλή ζέστη και υποφέραμε πολύ από τη δίψα... Όποιος ζητούσε νερό, έπρεπε να πάει κοντά στο συρματόπλεγμα και να ζητήσει από τους Τούρκους στρατιώτες, που είχαν κοντά τους μια στάμνα και ένα τενεκεδένιο δοχείο. Έδιναν το δοχείο με το νερό και τη στιγμή που το πλησιάζαμε στο στόμα μας για να πιούμε, κτυπούσαν δυνατά το δοχείο και μας πλήγωναν τα χείλη και τα δόντια.

Γύρω στα μεσάνυκτα, το πλοίο σταμάτησε δίπλα από το ναύσταθμο της Μερσίνας. Αποβατικό όπως ήταν, σχεδόν ακούμπησε στην παραλία. Φαίνονταν δένδρα εκεί και το τοπίο έμοιαζε με μικρό άλσος. Ήταν πολύ κοντά σ' έναν αυτοκινητόδρομο. Μέσα στο άλσος φάνηκαν να μας περιμένουν αυτοκίνητα φορτηγά στρατιωτικά. Και αρκετοί στρατιώτες άρχισαν να μας φωνάζουν άγρια και να μας σπρώχνουν προς τα έξω. Ένθεν και ένθεν ήταν στρατιώτες παρατεταγμένοι, που μας άρπαζαν με δύναμη και μας έριχναν μέσα στα φορτηγά σαν τα σακιά. Μόλις γέμισε το φορτηγό που ήμουν μέσα εγώ, έκλεισαν το μουσαμά. Το σκοτάδι εκεί μέσα ήταν τόσο, που δεν μπορούσαμε να δούμε ο ένας τον άλλο. Άρχισε η διαδρομή προς τις φυλακές των Αδάνων, που πρέπει να διάρκεσε δύο-δυόμισι ώρες.

Όταν μπήκαν τα φορτηγά στην πόλη, γύρω στις 3 η ώρα το πρωί, άρχισαν να κορνάρουν ρυθμικά. Όπως αντιληφθήκαμε εκ των υστέρων, ήταν για να ειδοποιήσουν τους κατοίκους, για να μας υποδεχτούν κατάλληλα. Μέχρι εκείνη την ώρα ήμασταν όλοι αμίλητοι και ο καθένας ήταν βυθισμένος στις σκέψεις του. Μόνο ένας σε μια στιγμή ρώτησε, πού μας πηγαίνουν άραγε; Σε κανένα στρατόπεδο συγκέντρωσης... σκέφτηκα εγώ, αλλά δεν απάντησα.

Σε λίγο τα αυτοκίνητα σταμάτησαν. Γύρω ακουγόταν βοή όχλου και φωνές. Οι μουσαμάδες των φορτηγών ήταν ακόμα κλειστοί και δεν βλέπαμε τίποτα. Περιμένοντας ν΄ ανοίξουν, αντιληφθήκαμε να μας τρυπούν αιχμηρά αντικείμενα που περνούσαν έξω από τους μουσαμάδες. Άρχισαν οι φωνές των αιχμαλώτων που πονούσαν από τις πληγές. Μερικοί έκλαιγαν και φώναζαν περισσότερο από φόβο παρά από τον πόνο των πληγών. Συγκεντρωθήκαμε αμέσως στο κέντρο της κάσιας του φορτηγού, για να μη μας φθάνουν οι λόγχες και τα άλλα αντικείμενα που μας τρυπούσαν. Γίναμε όλοι ένας μικρός σωρός, για να προφυλακτούμε. Σε είκοσι περίπου λεπτά, άνοιξε ο μουσαμάς του φορτηγού και είδαμε τι γινόταν εκεί. Πολίτες, στρατιώτες, ακόμη και γυναίκες, όλοι ανάμικτοι, κρατούσαν στα χέρια τους ό,τι φανταστείτε, ξύλα, σιδερολοστούς, όπλα με τις ξιφολόγχες οι στρατιώτες, αγκαθωτά τέλια και κτυπούσαν ανηλεώς τους αιχμαλώτους, που κατέβαιναν από τα αυτοκίνητα. Στη θέα αυτού του δράματος, δε θέλαμε να κατεβούμε από τα φορτηγά. Τελικά οι στρατιώτες μάς τράβηξαν έξω και μας έριξαν σα βορά στο αγριεμένο πλήθος, που διψούσε για αίμα. Άρχισαν να μας κτυπούν από όλες τις πλευρές κι εμείς προσπαθούσαμε μάταια, να προφυλακτούμε, για να αποφύγουμε τις ξυλιές.

Αυτό το κακό συνεχίστηκε για μια περίπου ώρα. Από αυτά που συνέβαιναν εκεί, δεν μπορέσαμε να κοιτάξουμε γύρω μας για να δούμε πού βρισκόμασταν. Σε μια στιγμή βρεθήκαμε χωρίς να το αντιληφθούμε, μπροστά σε μια πύλη-είσοδο, που έμοιαζε με πύλη σταδίου περισσότερο. Εκεί υπήρχε πολύς συνωστισμός περισσότερο στρατιωτών και αιχμαλώτων.

Διακρίνονταν και αξιωματικοί. Μας έσπρωχναν προς την πύλη και μας κτυπούσαν. Πλησιάζοντας, τα πράγματα ξεκαθάριζαν και κάπου έμπαιναν σε κάποια τάξη. Οι αιχμάλωτοι προχωρούσαν πλέον ένας-ένας μέσα από ένα κανάλι με κάγκελα στο πλάι και έξω από τα κάγκελα ο όχλος που συνέχιζε το έργο του. Δίπλα από την πύλη υπήρχε ένα τραπεζάκι, όπου γινόταν η καταγραφή των αιχμαλώτων. Δίπλα ένας μεγαλόσωμος Τούρκος στρατιώτης διάτασσε τον καθένα μας να σταθεί προσοχή. Αμέσως μετά τον κτυπούσε με μια γερή γροθιά στο πρόσωπο. Αυτό δεν μπορούσε να το αποφύγει κανένας αιχμάλωτος. Άρπαξα κι εγώ με τη σειρά μου μια γερή γροθιά και βρέθηκα πεσμένος στο έδαφος. Με ανασήκωσαν δύο Τούρκοι στρατιώτες και με ακούμπησαν στον τοίχο, για να με ερευνήσουν. Κρατώντας με πισθάγκωνα με οδήγησαν στο εσωτερικό των φυλακών, όπως έκαναν σε όλους.

Ήταν οι περιβόητες φυλακές των Αδάνων. Μεσαιωνικού ρυθμού, με υπόγεια μπουντρούμια και θαλάμους από πάνω. Κατά μήκος των διαδρόμων που οδηγούσαν στους θαλάμους, βρίσκονταν παρατεταγμένοι και στις δύο πλευρές, μεγαλόσωμοι βαριάνοι ντυμένοι στα μαύρα και χτυπούσαν άγρια τους αιχμαλώτους, ενώ τους κουβαλούσαν δύο στρατιώτες κρατώντας τους πισθάγκωνα. Βρέθηκα, χωρίς να το καταλάβω πώς, μέσα σ΄ ένα θάλαμο πεσμένος, από το σπρώξιμο, στο έδαφος. Ένας στρατιώτης πρόσεξε ότι φορούσα ακόμη το σταυρό στο λαιμό μου, στράφηκε και τον άρπαξε με μανία, τον έφτυσε και μετά τον έβαλε στην τσέπη του.

Αφού συμπληρώθηκε ένας αριθμός 30-35 ατόμων, έκλεισαν τη σιδερόπορτα του θαλάμου.

Μόλις μείναμε μόνοι μας, αρχίσαμε να κοιταζόμαστε μεταξύ μας και να εξετάζουμε τις πληγές μας από τα κτυπήματα. Πολλοί άρχισαν να διαμαρτύρονται για τη μεταχείρισή μας. Φαίνεται δεν κατάλαβαν ότι βρισκόμασταν στα χέρια των Τούρκων, στην καρδιά της Τουρκίας, μέσα στις φυλακές της Ανατολής. Σε λίγο άνοιξε η σιδερόπορτα και μπήκε ένας Τούρκος αξιωματικός και αφού τοιχοκόλλησε τους κανονισμούς των φυλακών (γραμμένους στα αγγλικά), μας είπε να ξαπλώσουμε και να είμαστε ήσυχοι.

Σε δύο περίπου ώρες και αφού ξημέρωσε για καλά, ήλθε πάλι ένας αξιωματικός και είπε ότι όσοι είναι τραυματισμένοι να ετοιμαστούν και θα τους πάνε στο γιατρό. Κάτι μου έλεγε ότι δε θα ήθελα να κάνω κάτι τέτοιο, εφ' όσον δεν είχα πληγές που φαίνονταν να χρειάζονται ραφές. Ετοιμάστηκαν αρκετοί και τους πήγαν στο γιατρό. Όταν επέστρεψαν, μετά από μία-δύο ώρες, μας είπαν ότι μετάνιωσαν που πήγαν, γιατί οι γιατροί ήταν πολύ εχθρικοί. Τους έμπηγαν τις βελόνες, για να τους ράψουν τις πληγές με πολλή βιαιότητα, σκόπιμα για να πονάνε και τους κτυπούσαν άγρια.

Το απόγευμα μάς συγκέντρωσαν σε μια μεγάλη αυλή των φυλακών (όλους τους αιχμαλώτους) και μας μίλησε ο διοικητής των φυλακών. Μας εξήγησε και τους λόγους του ξυλοδαρμού μας και είπε ότι αυτό έγινε, γιατί εμείς οι Έλληνες στην Κύπρο σκοτώνουμε γυναίκες και παιδιά και ότι είμαστε δειλοί. Αλλά μας υποσχέθηκε ότι δε θα μας ξανακτυπήσουν στο στομάχι.

Στις επόμενες 2-3 μέρες, πήραν τα στοιχεία μας, με μεγαλύτερη λεπτομέρεια, μας έκοψαν τα μαλλιά, μας έβγαλαν φωτογραφία με τον αριθμό αιχμαλώτου στο στήθος και μας πήραν τα δακτυλικά μας αποτυπώματα. Μας τόνισαν επανειλημμένα ότι αν ξανασυλληφθούμε στο μέλλον, θα μας εκτελέσουν αμέσως. Μετά τη διαδικασία αυτή, άρχισαν οι ανακρίσεις. Μας χώρισαν ανά ομάδες (20 άτομα), μας έβαλαν σε ειδικά αυτοκίνητα και μας μετέφεραν στη διοίκηση της στρατιωτικής αστυνομίας, όπου ήταν τα ανακριτήρια. Ήταν και αυτό μια δύσκολη δοκιμασία και αρκετός ξυλοδαρμός από τους κρεμανταλάδες της στρατιωτικής τους αστυνομίας.

Στην ομάδα που πήγα εγώ, έτυχε να βρίσκεται και ο μακαρίτης ο Δημήτρης Στρατής, ο οποίος υπέστη τόσα πολλά κατά τη διάρκεια μιας πολύ σκληρής και βάναυσης ανάκρισης και βασανιστηρίων, όσο κανένας άλλος από εμάς. Λειτουργούσαν ταυτόχρονα 2-3 ανακριτήρια. Στη δική μου περίπτωση την ανάκριση ανέλαβε ένας αξιωματικός που υπόβαλλε τις ερωτήσεις μέσω ενός Τουρκοκύπριου διερμηνέα. Νομίζω ήταν ο γνωστός ΤΚ δικηγόρος Αλή Ντάνα και ένας στρατιώτης, που δακτυλογραφούσε τα πρακτικά. Οι ερωτήσεις ήταν σχεδόν πανομοιότυπες σε όλους, εκτός αν αντιλαμβάνονταν σε κάποια περίπτωση ότι τους έλεγαν ψέματα και τότε τα πράγματα δυσκόλευαν πολύ. Γνώριζαν αρκετά πράγματα για την Ε.Φ., τη στελέχωσή της ακόμα και τα ονόματα πολλών Ελλήνων Αξιωματικών. Στην απάντηση για τον τόπο που υπηρετούσες και πού ήταν το στρατόπεδο, ρωτούσαν και το όνομα του διοικητή ή υποδιοικητή, για να εξακριβώσουν αν έλεγες την αλήθεια. Επειδή σε προηγούμενη σχετική απάντησή μου τους είπα ότι ήμουν τεχνικός στην Αρχή Τηλεπικοινωνιών, επέμεναν να τους πω αν γνωρίζω για ΤΕΛΕΞ και αν μπορώ να τα επιδιορθώνω. Επέμεινα ότι δε γνωρίζω και ήταν αλήθεια.

Τέλειωσε η ανάκρισή μου, χωρίς να πέσει ούτε χαστούκι. Δε γλίτωσα όμως το ξύλο, μόλις βγήκα έξω από τα ανακριτήρια και με παρέλαβαν οι στρατιώτες, για να με οδηγήσουν σ΄ ένα κελί, μέχρι να τελειώσει η ανάκριση όλης της ομάδας.

Λίγο μετά το μεσημέρι, συγκεντρώθηκε όλη η ομάδα στον προθάλαμο του αρχηγείου της στρατιωτικής αστυνομίας. Η ανάκριση είχε τελειώσει. Σε μια στιγμή ήλθε ο λοχαγός, κάτι είπε σε άλλο Τούρκο αξιωματικό δείχνοντας το μ. Δημήτρη Στρατή, που στεκόταν μαζί μας, ημίγυμνος και κρατούσε στο χέρι το πουκάμισό του. Φαινόταν τρομοκρατημένος. Τα κτυπήματα στο γυμνό κορμί του ήταν εμφανή. Ο Τούρκος λοχαγός πλησίασε το Δ. Στρατή, κάτι είπε και έσβησε το τσιγάρο που κρατούσε στο στήθος του. Η ομάδα έφυγε για τις φυλακές των Αδάνων χωρίς τον Στρατή.

Ήταν μεσάνυκτα, τρεις μέρες μετά την ανάκριση. Ανοίγει η σιδερόπορτα του θαλάμου και μπαίνει ένας μόνιμος λοχίας μαζί μ΄ ένα στρατιώτη. Μαζί τους ήταν και ο Δημήτρης Στρατής, που ήταν ακόμα ημίγυμνος. Στο χέρι του αυτή τη φορά κρατούσε μια γκρίζα κουβέρτα. Όλοι κοιτάζαμε έκπληκτοι και ξαφνιασμένοι. Ο Τούρκος λοχίας ρώτησε στη γλώσσα του, αν γνωρίζει κανείς μας τουρκικά. Πετάχτηκε ο γνωστός μας Ανδρέας Σεκκίδης (Αλήτης) και είπε πως κάτι ξέρει... και του ζήτησε να πει στο Δημήτρη να μη φοβάται και δεν θα τον ξανακτυπήσουν και να πέσει να κοιμηθεί. Η πόρτα έκλεισε και αμέσως μαζευτήκαμε όλοι γύρω από το Δημήτρη, για να τον βοηθήσουμε και να μάθουμε τι έγινε. Μας είπε ότι τον κτυπούσαν κάτω από τη μέση και τον ρωτούσαν πληροφορίες ακόμα και για την ΕΟΚΑ Β. Τον είχαν κλεισμένο μέσα σε ένα πολύ βρώμικο αποχωρητήριο, γεμάτο ακαθαρσίες. Εκινείτο με πολλή δυσκολία και μας είπε ότι πονεί πολύ το σώμα του από τη μέση και κάτω. Κοιτάξαμε τα πόδια του στα δάκτυλα (ήταν ξυπόλυτος) και προσέξαμε ότι είχαν μελανιάσει σε μεγάλο βαθμό. Του βγάλαμε το παντελόνι, για να δούμε μέχρι πού φθάνει το μελάνιασμα. Το θέαμα που αντικρίσαμε ήταν ανατριχιαστικό. Από τη μέση μέχρι τα νύχια το κορμί του ήταν ολόμαυρο από τον ξυλοδαρμό. Δε θα το ξεχάσω ποτέ. Μείναμε όλοι άφωνοι και κοιτάζαμε ο ένας τον άλλο. Του φορέσαμε το παντελόνι και τον αφήσαμε να ησυχάσει.

Μετά από μερικές μέρες, πριν χαράξει το φως της ημέρας, μάς συγκέντρωσαν όλους στη μεγάλη αυλή των φυλακών. Από τις κινήσεις που γίνονταν καταλάβαμε ότι κάτι συνέβαινε. Άρχισαν μερικοί να σιγομουρμουρίζουν. Σε λίγο μας έδωσαν ένα σακούλι που είχε μέσα ντομάτα, ψωμί και σαλάμι. Ήταν φανερό ότι μας ετοίμαζαν πάλι για μεγάλο ταξίδι. Μας έβαλαν στα λεωφορεία και ξεκινήσαμε. Μαζί μας ήσαν και τέσσερις ένοπλοι Τούρκοι στρατιώτες, που πηγαινοέρχονταν με τη σειρά στο διάδρομο του λεωφορείου κτυπώντας κάπου κάπου τους αιχμαλώτους.

Νύχτωσε, όταν φθάσαμε κάπου και προσπαθούσαμε να εντοπίσουμε πού βρισκόμασταν. Μας κατέβασαν στα γρήγορα και μας έσπρωξαν βιαστικά προς το εσωτερικό του κτιρίου που βρισκόταν μπροστά μας. Ήταν κάποιες άλλες φυλακές. Πιο σύγχρονες. Μας χώρισαν κατά ομάδες και μας έβαλαν σε θαλάμους. Την επομένη το πρωί μας έβγαλαν στην αυλή. Στις φυλακές αυτές υπήρχε μια αυλή για κάθε δύο θαλάμους, που βρίσκονταν στον πρώτο όροφο. Κάτω από τους θαλάμους βρισκόταν μια αίθουσα, τραπεζαρία ίσως. Λίγο αργότερα παρουσιάστηκε μπροστά μας ένας αξιωματικός με μερικούς στρατιώτες, έλεγξαν τον αριθμό των αιχμαλώτων και τα ονόματά μας και μας έδωσαν κάποιες οδηγίες. Το φαγητό θα το φέρνουν, λέει, δύο αιχμάλωτοι για κάθε θάλαμο, από τα μαγειρεία των φυλακών και με τη συνοδεία ενόπλων στρατιωτών.

Στο δικό μας θάλαμο βρίσκονταν και τρεις Ελλαδίτες. Ο Σπύρος, λοχαγός-υποδιοικητής της μοίρας πυροβολικού, που έδρευε στο Τρίκωμο. Ο ανθυπολοχαγός Θανάσης και ο λοχίας της ΕΛΔΥΚ Βαγγέλης. Οι Τούρκοι γνώριζαν γι΄ αυτούς. Όρισαν το Λοχαγό για να εκτελεί χρέη θαλαμάρχη.

Μέχρι το μεσημέρι φαίνονταν όλα ήρεμα. Φώναξαν το λοχαγό να ορίσει 4 άτομα, για να φέρουν το φαγητό, με τη συνοδεία των στρατιωτών. Όταν επέστρεψαν, μετά από είκοσι λεπτά, φαίνονταν τρομαγμένοι αλλά δεν είπαν τίποτα. Το βράδυ δε δέχτηκαν να πάνε οι ίδιοι να φέρουν το φαγητό, χωρίς να πουν το λόγο στο λοχαγό. Πήγαν κάποιοι άλλοι. Όταν επέστρεψαν και αυτοί, διαδόθηκε ότι κατά τη διαδρομή προς τα μαγειρεία, έπεφτε άγριος ξυλοδαρμός από τους στρατιώτες και τους μαγείρους. Η ατμόσφαιρα έγινε βαριά και όλοι μας μείναμε σκεφτικοί και σκυθρωποί.

Το βράδυ, όταν μας έκλεισαν στο θάλαμο και μείναμε μόνοι, ο λοχαγός μας μάζεψε κοντά του και μας ανέφερε το περιστατικό και εισηγήθηκε να πηγαίνουμε με τη σειρά για τη μεταφορά του φαγητού, για να μοιραζόμαστε το ξύλο. Θα αρχίζαμε από την επομένη με τη σειρά που είχαν τα κρεβάτια μας. Μετρούσαν όλοι τις μέρες πότε θα έρθει η σειρά τους για το ξύλο.

Η δική μου η σειρά ήρθε μετά από τρεις μέρες. Θα πήγαινα μαζί με άλλους τρεις για το μεσημεριανό. Προετοιμάστηκα ψυχολογικά, πήρα τη μία από τις δύο χύτρες και περίμενα με τους υπόλοιπους να έλθουν οι στρατιώτες να μας φωνάξουν. Σε λίγο ακούσαμε τις φωνές τους και ξεκινήσαμε μαζί τους. Μόλις πήραμε το διάδρομο, άρχισα να διερωτούμαι πότε θα άρχιζαν το ξύλο. Μα σκέφτηκα ότι μπορεί αυτοί να ήσαν καλοί και να μη θέλουν να μας κτυπήσουν. Φαίνεται ότι έτσι ήθελα να ελπίζω εκείνη την ώρα. Δεν πρόλαβα να τελειώσω τη σκέψη μου κι έπεσε η πρώτη ξυλιά με τον υποκόπανο του όπλου. Τα όπλα που κρατούσαν ήταν τύπου Μ1 ημιαυτόματα αμερικανικής προέλευσης. Μετά άρχισαν να μας κλοτσούν ταυτόχρονα καθώς μας κτυπούσαν με τα όπλα.

Ο διάδρομος ήταν μακρύς και μετά κατεβήκαμε σκάλες, άλλος διάδρομος άρχισε κι αυτός μακρύς και οι στρατιώτες να μας κτυπούν συνέχεια. Εμείς, αμίλητοι, προσπαθούσαμε να προφυλακτούμε. Φθάσαμε στα μαγειρεία και εκεί μας υποδέχθηκε ένας μάγειρας, που άρχισε να μας κτυπά με την κουτάλα. Μετά σταμάτησαν όλοι και μας κοιτούσαν. Ήρθε κοντά μου ένας στρατιώτης και έκανε νόημα να κλείσω τα μάτια και ν΄ ανοίξω το στόμα μου. Αμέσως μου έχωσε μια χούφτα αλάτι χοντρό που είχε κρυμμένο στο χέρι του και με φοβέριζε με το όπλο του να μην το φτύσω. Δεν άντεξα πολύ, το έφτυσα και «έφαγα» μια γροθιά στο στομάχι. Μετά μας έβαλαν και τους τέσσερις να γονατίσουμε κάτω. Μας καβαλίκεψαν, σαν να ήμασταν γαϊδούρια και μας κτυπούσαν στα πισινά και οι άλλοι μας έκαναν νοήματα, για να περπατάμε στα τέσσερά μας γύρω από το καζάνι με το φαγητό. Μας πονούσαν τα γόνατα από το τρίψιμο στο ανώμαλο έδαφος. Αυτοί γελούσαν και διασκέδαζαν. Δεν άντεξα άλλο, σταμάτησα και έπεσα στο έδαφος. Με σήκωσαν δύο στρατιώτες και σταμάτησαν και οι άλλοι.

Μας γέμισαν τις δύο χύτρες. Πήραμε οι δύο τη μία και την άλλη οι άλλοι δύο και ξεκινήσαμε. Η χύτρα ήταν βαριά και το ζουμί που είχε μέσα (μελιντζάνες βραστές - μέλανας ζωμός) ζεμάτιζε. Το ξύλο όμως ξύλο – οι στρατιώτες τη δουλειά τους. Και δεν έφτανε αυτό... Προσέχαμε να μη χύσουμε το ζεματιστό ζωμό πάνω μας. Σ΄ εκείνη τη διαδρομή συναντήσαμε μια άλλη ομάδα, από τέσσερις αιχμαλώτους, που κατευθύνονταν στην αντίθετη πορεία. Ανάμεσά τους και ο Δ. Στρατής, που έσερνε τα πόδια του και δεχόταν κι αυτός τα κτυπήματα. Διασταυρώθηκαν τα βλέμματά μας και συνεχίσαμε την πορεία μας. Ήταν η τελευταία φορά που είδα ζωντανό το Δημήτρη. Πέθανε την επομένη της επιστροφής μας στην Κύπρο.

Αυτό που φοβόμασταν πως θα συνέβαινε με τις χύτρες, έγινε σε μια από τις διαδρομές, όταν δύο νεαροί αιχμάλωτοι, στην προσπάθειά τους να αποφύγουν το ξύλο, έχασαν την ισορροπία τους, κατρακύλησαν από τις σκάλες και περιλούστηκαν το ζεματιστό περιεχόμενο της χύτρας... Έγινε μπροστά στα μάτια μας, γιατί εκείνη τη στιγμή αρκετοί από μας ήσαν συγκεντρωμένοι στην αρχή της σκάλας και περίμεναν το φαγητό. Παρ’ ολίγο να δημιουργηθεί σοβαρό επεισόδιο, όταν μερικοί αιχμάλωτοι δε συγκρατήθηκαν και όρμησαν εναντίον των Τούρκων, οι οποίοι πράγματι ξαφνιάστηκαν από την αντίδρασή μας και έκαναν πίσω. Η επέμβαση όμως του λοχαγού Σπύρου, που με αγωνία μας προέτρεπε να συγκρατηθούμε και με αρκετές παραινέσεις, απέτρεψε το χειρότερο. Θυμάμαι τα λόγια του να ηχούν ακόμα στ΄ αυτιά μου: «Πού νομίζετε ότι βρίσκεστε, ρε; Αν κτυπήσετε Τούρκο εδώ μέσα θα σας εξαφανίσουν – θα χαθείτε και κανένας δε θα σας βρει ποτέ!» και μας έσπρωχνε με βία προς τα πίσω. Το καθημερινό μαρτύριο γι’ αυτούς που πήγαιναν για τη μεταφορά του φαγητού, συνεχίστηκε μέχρι το τέλος της κράτησής μας στις φυλακές του Αντίγιαμαν.

Την επόμενη Κυριακή μεσημέρι, περιμέναμε να μας φωνάξουν για τη μεταφορά του φαγητού. Προσέξαμε ότι καθυστερούσαν. Βρισκόμασταν όλοι μαζεμένοι στην αυλή των φυλακών. Ήταν ένας χώρος 10-15 μέτρα περίπου, περιτοιχισμένος με πανύψηλο τοίχο, ύψους 6 περίπου μέτρων. Ακούσαμε κάτι σα βουητό και κάποιο θόρυβο που έμοιαζε με κόψιμο ξύλων με τσεκούρι, που ερχόταν από τη διπλανή αυλή του άλλου θαλάμου και απορούσαμε τι συνέβαινε.

Σε λίγο, όλες μας οι απορίες λύθηκαν. Μια ομάδα από δέκα περίπου στρατιώτες, όρμησαν στην αυλή των θαλάμων. Δύο από αυτούς κρατούσαν αυτόματα όπλα και οι υπόλοιποι κρατούσαν ξύλα και τις στρατιωτικές τους ζώνες. Το τι θα γινόταν ήταν φανερό. Μαζευτήκαμε όλοι σε μια γωνιά του τοίχου της αυλής, για να προστατευτούμε. Οι στρατιώτες μάς πλησίασαν και άρχισαν να μας κτυπούν. Φαίνεται όμως πως δεν τους άρεσε έτσι που ήμασταν στριμωγμένοι – δεν τους βόλευε. Απομακρύνθηκαν μερικά μέτρα από κοντά μας και με την απειλή των όπλων, μας διέταξαν να μπούμε στη γραμμή και να περνούμε ένας-ένας, αργά, από μπροστά τους, για να μας κτυπούν όσο ήθελαν. Αυτό συνεχίστηκε για μία και πλέον ώρα. Κατά τη διάρκεια όλης αυτής της διαδικασίας, δύο Τούρκοι στρατιώτες ξεμονάχιασαν τον Έλληνα λοχαγό που ήταν μαζί μας και τον περιποιήθηκαν ιδιαιτέρως. Μέχρι και τα νύχια των ποδιών του τα έλιωσαν, πατώντας τον με μανία με τις στρατιωτικές τους αρβύλες (ήταν ξυπόλητος).

Σε μια στιγμή αντιλήφθηκα ένα δόκιμο αξιωματικό να παρακολουθεί τη σκηνή του ξυλοδαρμού από ένα μικρό παράθυρο, που έβλεπε στην αυλή των φυλακών από το κεφαλόσκαλο.

Μόλις τέλειωσαν το έργο τους, μας είπαν να στείλουμε τέσσερα άτομα για τη διαδικασία του φαγητού.

Το απόγευμα της ίδιας μέρας και ενώ καθόμασταν όλοι χάμω στην αυλή, αμίλητοι και συλλογισμένοι, αντιληφθήκαμε τον ερχομό των στρατιωτών που κατέβαιναν τις σκάλες. Ανασηκωθήκαμε τρομαγμένοι. Ήταν ο δόκιμος αξιωματικός με τρεις στρατιώτες. Μας διέταξαν να καθίσουμε κάτω – οι διαθέσεις τους φαίνονταν διαφορετικές από προηγουμένως. Ζήτησαν κάποιον από μας που μιλούσε τούρκικα, για να μεταφράζει.

Ήθελαν, μετά όσα έγιναν, να τους τραγουδήσουμε. Ήταν εξευτελιστικό. Αρνηθήκαμε. Μας διέταξαν και πάλι. Εμείς μείναμε σιωπηλοί. Άρχισαν να αγριεύουν και διέταξαν ξανά να πούμε ένα τραγούδι. Φοβηθήκαμε πως θα άρχιζαν πάλι το ξύλο και αρχίσαμε σιγά-σιγά να σιγοτραγουδούμε ένα τραγούδι. Δεν ξέρω πώς, γιατί και με ποια έμπνευση και κουράγιο βρέθηκε στα χείλη μας και τελικά τραγουδήσαμε, αρκετά καλά, το «βράχο-βράχο τον καημό μου». Οι Τούρκοι στρατιώτες έφυγαν, αφού αντάλλαξαν μερικές κουβέντες μεταξύ τους.

Περνούσαν οι μέρες εκεί στην περιτοιχισμένη αυλή και βλέπαμε μόνο τον ουρανό περιμένοντας καρτερικά τη λύτρωσή μας. Δεν γνωρίζαμε, ούτε μπορούσαμε να μάθουμε τι συνέβαινε στη Κύπρο και πού βρίσκονταν οι οικογένειές μας. Ένα απόγευμα, ενώ καθόμασταν στην αυλή, ένα φίδι έπεσε μπροστά μας από τον ψηλό τοίχο. Σηκωθήκαμε να το σκοτώσουμε. Ο Τάσος μας είπε να το αφήσουμε, γιατί είναι καλό σημάδι να δεις φίδι μπροστά σου. Εμείς όμως το σκοτώσαμε.

Τα μεσάνυκτα άνοιξε με το γνωστό θόρυβο η σιδερόπορτα του θαλάμου. Ανασηκωθήκαμε από τα κρεβάτια μας. Ένας Τούρκος αξιωματικός μαζί με δύο στρατιώτες και τον Ανδρέα, το διερμηνέα, άρχισε να φωνάζει ονόματα από ένα κατάλογο που κρατούσε. Φώναξε, νομίζω, 7-8 ονόματα και ο Ανδρέας μετά ανέφερε ότι αυτοί που άκουσαν το όνομά τους να ετοιμαστούν αμέσως και θα φύγουν. Μετά μας εξήγησε ότι μαζεύουν τους δασκάλους και τους φοιτητές, για να τους στείλουν πίσω στη Κύπρο. Θα ήταν μέσα του Σεπτέμβρη, που θα άρχιζαν τα σχολεία. Ο Τάσος, που άκουσε και αυτός το όνομά του (είναι δάσκαλος), ανέπνευσε και μου ψιθύρισε στο αυτί «Είδες που σας έλεγα για το φίδι;» «Είδα κι εγώ το φίδι, αλλά εγώ δεν θα φύγω», του απάντησα αστειευόμενος. Όμως ήταν και για μας τους υπόλοιπους ένα χαρμόσυνο μήνυμα. Είπα στον Τάσο, που είναι σύγαμπρός μου, να πάρει μήνυμα στη γυναίκα μου, αν τα καταφέρει και να της πει ότι είμαι καλά.

Οι επόμενες μέρες περνούσαν με τα ίδια όπως και τις προηγούμενες. Οι ξυλοδαρμοί ήταν πολύ συχνό φαινόμενο ακόμα και στο ιατρείο από τους Τούρκους γιατρούς. Όμως υπήρχε μέσα μας η αναπτερωμένη ελπίδα, πως θα ερχόταν και η δική μας λευτεριά και να επιστρέψουμε στην Κύπρο.

Μια μέρα δημιουργήθηκε αναταραχή μεταξύ μας, όταν κάποιοι από μας, την ώρα που ο λοχαγός μας μοίραζε το φαγητό από τη χύτρα, αντιλήφθηκαν να επιπλέει μέσα στη χύτρα ένα μισοδιαλυμένο ποντίκι. Ο λοχαγός το είχε αντιληφθεί από την αρχή και προσπαθούσε να μας το κρύψει με τρόπο, αλλά δεν τα κατάφερε. Μας εξήγησε μετά ότι το έκανε, για να μη μείνουμε νηστικοί και εφόσον ήταν μαγειρεμένο δε θα μας έβλαπτε. «Δε φτάνει που είναι λίγο το φαγητό... να το πετάμε;» Μας έπεισε και το φάγαμε.

Μετά από μερικές μέρες διαδόθηκε από κάποιους που πήγαν στο γιατρό, ότι ήρθαν στις φυλακές εκπρόσωποι του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού.

Σε λίγο εμφανίστηκαν στην αυλή των φυλακών μερικοί Τούρκοι κρατώντας ένα δίκτυ και μια μπάλα του βόλεϊ. Έδεσαν το δίκτυ σε δύο πασσάλους που βρίσκονταν εκεί και μας φώναξαν να παίξουμε μαζί τους. Ήταν φανερό ότι ήθελαν να δείξουν στους ανθρώπους του Ε.Σ. πόσο καλοί ήταν μαζί μας. Προσπαθήσαμε να παίξουμε, όμως τα πόδια μας δεν μας κρατούσαν. Λύγιζαν τα γόνατά μας από την αδυναμία και πέφταμε κάτω. Μετά φώναζαν άλλους να πάρουν τη θέση μας, μήπως και αντιληφθούν οι άνθρωποι του Ε. Σ. κάτι.

Καθ΄ όλη τη διάρκεια της κράτησής μας δεν πήραμε κανένα μήνυμα μέσω του Ε.Σ., παρόλο που μερικές φορές μας έδιδαν οι Τούρκοι ειδικά έντυπα (του Ερυθρού Σταυρού) και γράφαμε μηνύματα στους δικούς μας. Τα μηνύματα αυτά, που στείλαμε από τις φυλακές της Τουρκίας, έφθασαν στην Κύπρο στα μέσα Νοεμβρίου, όταν είχαμε ήδη ελευθερωθεί. Προσωπικά άκουσα από το ΡΙΚ, που μετέδιδε εκείνο τον καιρό μηνύματα, ότι η γυναίκα μου είχε μήνυμα στον Ερυθρό Σταυρό και την καλούσαν να το παραλάβει. Πήγα να δω τι γίνεται και μου έδωσαν το πρώτο μήνυμα, που έστειλα εγώ ο ίδιος από τα Άδανα προς τη γυναίκα μου.

Τις επόμενες μέρες και ιδιαίτερα τις Κυριακές μας επισκέπτονταν διάφοροι πολίτες με τις οικογένειές τους, που τους συνόδευαν Τούρκοι αξιωματικοί και μας κοίταζαν περίεργα.

Πλησιάζαμε στα μέσα του Οκτώβρη και περιμέναμε να έρθει και για μας η μέρα της επιστροφής, αλλά δεν φαινόταν κανένα σημάδι για κάτι τέτοιο. Το πιο περίεργο ήταν, ότι οι Τούρκοι στρατιώτες προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να πάρουν τα παπούτσια από τους λίγους, που τους είχαν απομείνει παπούτσια στα πόδια. Ίσως να άκουσαν ότι θα φεύγαμε και ήθελαν να τα πάρουν. Τους προσέξαμε από την αρχή ότι είχαν βάλει στο μάτι τα παπούτσια μας και περίμεναν την κατάλληλη στιγμή για να τα πάρουν.

Ήταν 17 ή 18 του Οκτώβρη, όταν μας συγκέντρωσαν όλους σ΄ ένα μεγάλο και φαρδύ διάδρομο των φυλακών που κατέληγε σ΄ ένα πιο ευρύχωρο δωμάτιο σαν μεγάλη σάλα. Φώναξαν τους θαλαμάρχες και, απ΄ ό,τι ακούσαμε, θα είχαν συνάντηση με τους εκπροσώπους του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού, για να τους πουν, αν είχαμε παράπονα και πώς περνούσαμε. Η συνάντηση πράγματι έγινε με την παρουσία των Τούρκων αξιωματικών και φυσικά οι θαλαμάρχες τους είπαν ότι περνούσαμε καλά. Μετά πέρασαν όλοι μαζί από κοντά μας για να μας δουν. Ο επικεφαλής του Ερυθρού Σταυρού μας είπε να κάνουμε υπομονή και ότι γίνονται προσπάθειες, για να μας ελευθερώσουν. Ήταν η πρώτη φορά που είδαμε ανθρώπους του Ε. Σ. από τη μέρα που μας μετέφεραν στην Τουρκία και πράγματι ανασάναμε.

Οι ελπίδες μας τώρα ήταν αρκετά βάσιμες. Τις μέρες που ακολούθησαν, μερικοί Τούρκοι στρατιώτες άρχισαν να μας κάνουν νοήματα και να μας λεν τη λέξη «Κίπρις», τάχα ότι πάμε στη Κύπρο. Την επόμενη μέρα, γύρω στις 2-3 η ώρα το πρωί, ακουόταν κάτι που έμοιαζε με κατάσταση ετοιμασιών. Γρήγορα βήματα έξω από το θάλαμο, ομιλίες και άλλοι θόρυβοι, μας έκαναν να ανασηκωθούμε από τα κρεβάτια προσπαθώντας να μαντέψουμε τι συνέβαινε. Πάντα φυσικά στη σκέψη μας, αν ήρθε η ώρα της επιστροφής.

Σε λίγο άνοιξε η σιδερόπορτα. Μας φώναξαν βιαστικά να βγούμε έξω. Μας οδήγησαν στο μεγάλο διάδρομο και μας έδωσαν από ένα σακούλι με λίγο ψωμί και ελιές. Άρχισαν να μας οδηγούν προς την έξοδο των φυλακών και συνάμα άρχισαν πάλι να μας κτυπούν, ιδιαίτερα πάνω στις σκάλες, όπου δεν μπορούσαμε να βιαστούμε. Στην έξοδο των φυλακών περίμεναν τα λεωφορεία, με αναμμένες τις μηχανές και τα φώτα τους.

Σε λίγο ξεκίνησε η πομπή των λεωφορείων, αφού μπήκε μπροστά ένα περιπολικό της Αστυνομίας κι ένα στρατιωτικό τζιπ. Μέσα στο λεωφορείο είχαν μπει και τέσσερις Τούρκοι στρατιώτες ένοπλοι. Κάθε λίγα λεπτά σηκωνόταν ένας Τούρκος στρατιώτης, από τα μπροστινά καθίσματα και άρχιζε να μας κτυπά, ιδιαίτερα αυτούς που κάθονταν στην πλευρά του διαδρόμου, στο κεφάλι, το σβέρκο, στους ώμους και όπου αλλού τον βόλευε. Αφού δέχτηκα και εγώ κάμποσες ξυλιές, σκέφτηκα να μαζέψω τους ώμους μου και το σβέρκο και χαμήλωσα το κορμί μου για να προστατευτώ. Ο Τούρκος στρατιώτης το αντιλήφθηκε και πλησιάζοντάς με παράτησε το όπλο του και μου έδωσε μια δυνατή πλάγια γροθιά στον κρόταφο και τη δεξιά σιαγόνα. Το δεξιό μέρος της κεφαλής μου είχε, σε λίγο, φουσκώσει και το στόμα μου άνοιγε με δυσκολία.

Φτάσαμε στις φυλακές των Αδάνων, γύρω στις 2 το μεσημέρι. Υπήρχε πολλή κινητικότητα και όλα μαρτυρούσαν ότι γίνονται προετοιμασίες για την επιστροφή μας. Κάποιοι από μας είπαν ότι είδαν να κινούνται στις φυλακές, άνθρωποι του Ερυθρού Σταυρού. Μας συγκέντρωσαν όλους και μας μίλησε ο διοικητής των Φυλακών, μέσω Διερμηνέα. Μας χώρισαν σε ομάδες, άλλους δεξιά και άλλους αριστερά. Δε θυμάμαι ποια ομάδα τελικά ξεκίνησε πρώτη. Βγαίνοντας έξω από τις φυλακές των Αδάνων, για να μπούμε στα λεωφορεία, έπεφτε πάλι ξύλο. Σε κάποια στιγμή αντιλήφθηκα έναν άνδρα του Ερυθρού Σταυρού να παρακολουθεί από ψηλά.

Μπήκαμε στα λεωφορεία, χωρίς να μας δέσουν τα μάτια και μας μετέφεραν δίπλα από το ναύσταθμο της Μερσίνας, όπου βρίσκονταν πολλά πλοία πολεμικά. Μας έμπασαν σ΄ ένα αποβατικό σκάφος και σε μία περίπου ώρα το πλοίο άρχισε να κινείται, παίρνοντας το δρόμο της επιστροφής. Σε κάποια στιγμή έκαμε την εμφάνισή του ο εκπρόσωπος του Ερυθρού Σταυρού. Είχε προκληθεί αναταραχή, όταν κάποιος αιχμάλωτος, που ήταν επιληπτικός, σηκώθηκε από χάμω και κατευθύνθηκε σαν υπνωτισμένος προς το μέρος των στρατιωτών που μας φρουρούσαν. Του φώναζαν να σταματήσει, αλλά αυτός συνέχιζε. Όπλισαν και τον σημάδεψαν, για να τον πυροβολήσουν. Εμείς δεν τολμούσαμε να σηκωθούμε. Άρχισαν να πυροβολούν. Τους φωνάζαμε και τους κάναμε νοήματα ότι είναι άρρωστος, αλλά αυτοί τίποτα. Τότε ένας από εμάς, που ήταν πιο κοντά του, τον άρπαξε από τα πόδια και αυτός έπεσε κάτω. Τότε εμφανίστηκε ο εκπρόσωπος του Ερυθρού Σταυρού και πήραμε θάρρος.

Ήταν Κυριακή πρωί, γύρω στις 6, όταν το πλοίο σταμάτησε. Άνοιξε η μεγάλη του πόρτα και είδαμε το φως της ημέρας. Προσπαθούσαμε να καταλάβουμε πού βρισκόμασταν. Έξω υπήρχαν πολλά λεωφορεία και κινούνταν αρκετοί «αστυνομικοί». Βρισκόμασταν πάλι πίσω στην πατρώα γη. Στο Νησί των Εχιδνών, κοντά στη Γλυκιώτισσα. Μπήκαμε στα λεωφορεία.

Φτάσαμε στην Κερύνεια από δυτικά και κοιτάζαμε να δούμε ξανά την αγαπημένη πόλη. Τεράστιες τούρκικες σημαίες κρέμονταν από τα μπαλκόνια των σπιτιών της οδού Ελλάδος. Οι δρόμοι είχαν ερημώσει.

Ήταν Κυριακή πρωί. Πήραμε το δρόμο προς τη Λευκωσία. Ρωτήσαμε τους Τουρκοκύπριους «αστυνομικούς» τι γίνεται στην Κύπρο. Μας είπαν ότι τα πράγματα είναι ήσυχα.

Μας μετέφεραν στις παλιές αποθήκες της ΚΕΟ, κοντά στη γραμμή αντιπαράταξης στη Λευκωσία. Ήταν ο προθάλαμος για την ελευθερία. Οι Τούρκοι «αστυνομικοί» που ήταν εκεί, μας είπαν ότι όσοι θέλουν μπορούν να ζητήσουν να μείνουν στις κατεχόμενες περιοχές, αν οι οικογένειές τους βρίσκονταν ακόμα εκεί. Ρωτήσαμε να μας πουν τι απόγιναν οι οικογένειές μας στο Πέλλαπαϊς. Μας είπαν ότι είναι όλοι εκεί από την ημέρα της σύλληψής μας.

Σκέφτηκα ότι, εφόσον η οικογένειά μου βρισκόταν ακόμα στο Πέλλαπαϊς θα έπρεπε σίγουρα να επιστρέψω κοντά τους. Ιδιαίτερα ανησυχούσα για τη γυναίκα μου, που, όταν έφυγα, ήταν έγκυος και το μικρό μας κοριτσάκι μόλις 16 μηνών. Όταν σε κάποια στιγμή είπα σε εκπρόσωπο του Ερυθρού Σταυρού ότι πρέπει να επιστρέψω στο Πέλλαπαϊς, αυτός μου υπέδειξε να μην το κάνω και μου εξήγησε αρκετά πράγματα. Όμως εγώ δεν πείστηκα.

Γύρω στα μεσάνυχτα, ήλθαν μηνύματα από τον Ερυθρό Σταυρό και πήρα και εγώ μήνυμα από τη γυναίκα μου. Είχε ημερομηνία 20 Οκτωβρίου και μου έγραφε ότι άκουσαν από το ραδιόφωνο πως άρχισε η ανταλλαγή των αιχμαλώτων και με πληροφόρησε πως και η ίδια είχε ζητήσει να έλθει στις ελεύθερες περιοχές, για να γεννήσει. Έτσι αποφάσισα κι εγώ να αλλάξω την απόφασή μου και να μεταβώ στις ελεύθερες περιοχές.

Τη νύχτα σχεδόν δεν κοιμηθήκαμε. Γύρω στις 3 το πρωί ακούστηκε μια δυνατή έκρηξη και αμέσως άρχισε μια σφοδρή ανταλλαγή πυρών. Τροχιοδεικτικές και βαριά πολυβόλα, δημιούργησαν πανδαιμόνιο. Οι Τούρκοι μας είπαν να πέσουμε κάτω. Όταν τους ρωτήσαμε τι συμβαίνει μας είπαν ότι οι δικοί μας έριξαν χειροβομβίδα σε τούρκικο φυλάκιο.

Στις 22 του Οκτώβρη, γύρω στις 9 το πρωί, ήλθαν τα λεωφορεία και φαίνονταν όλα έτοιμα για την ανταλλαγή αιχμαλώτων. Μας μετέφεραν στο Λήδρα Πάλας. Μπήκαν στα λεωφορεία άνδρες των Η.Ε. που μας καλωσόρισαν και μας πρόσφεραν λεμονάδα. Σε λίγο άρχισαν να καταφθάνουν λεωφορεία με Τουρκοκύπριους αιχμαλώτους, που σταμάτησαν στην αντίθετη με τη δική μας πλευρά. Είδαμε το πρώτο λεωφορείο να αδειάζει και οι Τουρκοκύπριοι που βγήκαν, κατευθύνθηκαν προς την πλευρά μας. Εδώ πρόσεξα κάτι σημαντικό. Οι Τουρκοκύπριοι αιχμάλωτοι κατέβηκαν από τα λεωφορεία με τις βαλίτσες τους, χτενισμένοι, ξυρισμένοι, λες και πήγαιναν εκδρομή. Εμείς ρακένδυτοι, με γενειάδα, ξεσχισμένα ρούχα, ξυπόλυτοι. Τελικά ξεκινήσαμε προς τις ελεύθερες περιοχές και την ελευθερία.

Μας οδήγησαν προς την Ξενοδοχειακή Σχολή. Εκεί βρισκόταν πλήθος ανθρώπων κάθε ηλικίας, που μαζεύτηκε, άλλοι για να μας υποδεχτούν, συγγενείς και φίλοι και άλλοι για να ρωτήσουν για τους δικούς τους που περίμενα.

Είδαμε πάρα πολλούς να κρατούν φωτογραφίες ανθρώπων δικών τους και να τους ψάχνουν. Μεγάλες πινακίδες γεμάτες από φωτογραφίες ατόμων που αγνοείτο η τύχη τους. Εκείνη τη στιγμή ήταν η πρώτη φορά που συνειδητοποίησα τι συνέβαινε. Ήταν η αρχή ενός άλλου δράματος. Ήταν το μέγα δράμα των αγνοουμένων και των συγγενών τους σε όλο του το μεγαλείο.

Η χαρά της απελευθέρωσής μας, μετατράπηκε σε πίκρα και θλίψη γι' αυτούς τους ανθρώπους. Δεν μπορούσαμε να χαρούμε άλλο την ελευθερία μας, όταν ανάμεσά μας εκείνη τη στιγμή βλέπαμε ανθρώπους να κλαίνε και να αγωνιούν, κρατώντας στο χέρι μια και δυο φωτογραφίες.

Εδώ βασικά τελειώνει το οδοιπορικό μιας πορείας, που για μας άρχισε στις 2 Αυγούστου και τέλειωσε στις 22 Οκτωβρίου 1974.

Από εδώ κι εμπρός αρχίζει η αναζήτηση των συγγενών και οι προσπάθειες για να ξανασμίξουμε με τις οικογένειές μας. Γι΄ αυτούς που, έστω και μετά από αρκετές ταλαιπωρίες, μπόρεσαν να βρουν ζωντανούς τους δικούς τους, έστω κάτω από ένα αντίσκηνο και να ξανασμίξουν μαζί τους, ήταν το καλύτερο που όλοι προσμέναμε και παρακαλούσαμε το Θεό. Γι’ αυτούς όμως, που μετά την απελευθέρωσή τους ανακάλυψαν ότι κάποιοι από τους δικούς τους σκοτώθηκαν ή χάθηκαν και αγνοείται η τύχη τους, γι' αυτούς το δράμα συνεχίζεται και μόνο ο Θεός γνωρίζει πότε αυτοί οι άνθρωποι θα βρουν τη λύτρωσή τους.

Αύγουστος 1996

Η Κερύνεια κατά τη διάρκεια της Βενετοκρατίας

2012-02-07T10:56:00.000+02:00

Δρ Αικατερίνη Χ. Αριστείδου

Ιστορικού Ερευνήτριας

Δήμος Κερύνειας

τεύχος 15, Ιανουαρίου 2011

Η Κερύνεια αποτελεί μία από τις αρχαιότερες πόλεις της Κύπρου. Η πόλη έχει μακρά ιστορία και η πρώτη γραπτή (επιγραφική) αναφορά γι' αυτήν ανάγεται στις αρχές του 12ου π.Χ. αιώνα και απαντάται σε αιγυπτιακή επιγραφή της Medinet Habu.

Η Κερύνεια, από την αρχαιότητα, συνδέεται με τον αποικισμό της Κύπρου από τους Αχαιούς, όπως εξάλλου φανερώνει και η ονομασία της. Η πόλη φέρει την ονομασία της Κερύνειας, αρχαίας μικρής πόλης της Αχαΐας στην Πελοπόννησο, που υπήρξε μέλος της Αχαϊκής Συμπολιτείας. Ως αποτέλεσμα του αποικισμού της Κύπρου από τους Έλληνες ήταν η διαίρεσή της σε μικρότερες πολιτείες -βασίλεια στο νησί περί τα τέλη της 2ης χιλ. π.Χ., ένα από τα οποία ήταν και το βασίλειο της Κερύνειας. Μέσα στην πόλη της Κερύνειας βρέθηκαν, εκτός από άλλα σημαντικά ευρήματα, και δύο κεφαλές που φέρουν περικεφαλαία, μία πήλινη και μία πέτρινη, από αγάλματα τεραστίου μεγέθους, που ανήκουν σε βασιλείς της Κερύνειας του 6ου-5ου αι. π. Χ., από τους απογόνους του ιδρυτή της Κερύνειας, του Κηφέα.

Η Κερύνεια είναι η βορειότερη παράκτια πόλη της Κύπρου και πριν την τουρκική εισβολή του 1974 καταλάμβανε έκταση 1.100 εκταρίων περίπου, δηλαδή το 1,7% της ολικής διοικητικής έκτασης της ομώνυμης επαρχίας της οποίας είναι και η πρωτεύουσα. Κτισμένη σε παράκτια πεδιάδα η οποία περικλείεται στα βόρεια από τη θάλασσα και στα νότια από την επιβλητική και πανέμορφη οροσειρά του Πενταδακτύλου, η Κερύνεια περιβάλλεται από ένα μοναδικό και πραγματικά μαγευτικό τοπίο, όπου κυριαρχεί στα βόρεια η καταγάλανη θάλασσα και στα νότια η καταπράσινη βλάστηση.

Εξαιτίας της εξαιρετικής γεωγραφικής θέσης της, ήταν πάντοτε η κυριότερη πόλη στα βόρεια παράλια του νησιού. Βρισκόμενη σε μικρή σχετικά απόσταση από τα παράλια της Μικράς Ασίας, από γεωγραφική και στρατιωτική άποψη, η πόλη ήταν πολύ

σημαντική σ' όλες της περιόδους της Κυπριακής Ιστορίας. Χάρις στην πλεονεκτική αυτή γεωγραφική θέση και στο μεγάλο και επιβλητικό φρούριό της, που αποτελούσαν δύο πολύ σημαντικούς παράγοντες για την άμυνα του νησιού, αυτή κατά την περίοδο της Βενετοκρατίας θεωρείτο ως η δεύτερη σημαντική πόλη μετά την Αμμόχωστο. Και τούτο, γιατί η γεωγραφική θέση της, κοντά και απέναντι από τις μικρασιατικές ακτές, θεωρείτο πάντοτε ως ένας από τους σοβαρούς λόγους που οι Τούρκοι πολύ πιθανόν θα την επέλεγαν ως το καταλληλότερο μέρος από το οποίο θα μπορούσαν να επιχειρήσουν απόβαση στρατιωτικών δυνάμεων για την κατάκτηση του νησιού.

Ο φόβος για μία τέτοια πιθανή εξέλιξη εκφραζόταν σε πολλές εκθέσεις Βενετών αξιωματούχων που υπηρετούσαν στην Κύπρο. Οι φόβοι που εκφράζονταν από τους Βενετούς πριν από τέσσερις και πλέον αιώνες αποδείχτηκαν ως βάσιμοι το 1974, όταν η γειτνίαση της Κερύνειας με τα παράλια της Μικράς Ασίας στάθηκε μοιραία τόσο για την ίδια την πόλη και επαρχία της Κερύνειας όσο και την υπόλοιπη Κύπρο. Τον Ιούλιο του έτους αυτού οι Τούρκοι εισέβαλαν στο νησί με την αποβίβαση στρατευμάτων τους στην πόλη της Κερύνειας και εκεί δημιούργησαν το αρχικό τους προγεφύρωμα, καταλαμβάνοντας τόσο την πόλη της όσο και την γύρω περιοχή.

Το φρούριο της Κερύνειας αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα φρούρια της κατεχόμενης Κύπρου. Κτισμένο δίπλα από το μικρό λιμάνι της πόλης πρόσφερε σημαντική ασφάλεια τόσο για το ίδιο το λιμάνι όσο και για την Κερύνεια ολόκληρη. Το φρούριο κτίστηκε από τους Βυζαντινούς κατά την περίοδο των αραβικών επιδρομών (649-965 μ.Χ.) οπότε παρουσιάστηκε η ανάγκη όπως η Κερύνεια ενισχυθεί στρατιωτικά, εγκατασταθεί σε αυτή φρουρά και οχυρωθεί με φρούριο.

Το φρούριο της Κερύνειας, όπως αναφέρεται από χρονικογράφους, αποτέλεσε ένα από τα σπουδαιότερα οχυρωματικά έργα και κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας. Το σημερινό φρούριο κτίστηκε από τον Ζιαν Ντ' Ιβελίν, αντιβασιλέα του Ούγου του Α' μεταξύ των ετών 1208-1211 πάνω στα κατάλοιπα του Βυζαντινού φρουρίου. Αργότερα αυτό ενισχύθηκε και επεκτάθηκε στις αρχές του 16ου αιώνα από τους Βενετούς.

Κατά τη διάρκεια της Βενετοκρατίας το φρούριο της Κερύνειας θεωρείτο το σημαντικότερο φρούριο της Κύπρου, μετά το φρούριο της Αμμοχώστου, και γι' αυτό επισκευαζόταν συχνά, ώστε σε περίπτωση ανάγκης να είναι σε θέση να ενισχύσει αποτελεσματικά την άμυνα του νησιού. Οι βενετικές εκθέσεις αναφέρουν ότι «είναι μικρό φρούριο, συγκαταλέγετο όμως μεταξύ των ισχυροτέρων παλαιών φρουρίων του κόσμου. Αργότερα επανακτίστηκε με νέο σχέδιο και τώρα είναι μεν μικρότερο αλλά ισχυρότερο από προηγουμένως».[1]

Κατά τη διάρκεια της Βενετοκρατίας το μεγαλύτερο μέρος των κατοίκων της Κερύνειας αποτελούσαν οι έμμισθοι στρατιώτες που ζούσαν στην πόλη με τις οικογένειές τους.[2] Μετά την Αμμόχωστο, τους περισσότερους στρατιώτες είχε η Κερύνεια και ακολουθούσε η Λευκωσία. Στην Κερύνεια κατά τη διάρκεια της Βενετοκρατίας υπήρχε ένας αξιωματούχος που ονομαζόταν καστελλάνος ή καπετάνος και κύριο μέλημά του ήταν η φρούρηση και διοίκηση του φρουρίου της πόλης. Οι Βενετοί έκαμαν αρκετές αλλαγές και τροποποιήσεις στο φρούριο, ώστε αυτό ν' ανταποκρίνεται όσο το δυνατό καλύτερα στις νέες πολεμικές τεχνικές και στα νέα δεδομένα, όπως η χρήση κανονιών.

Όσον αφορά τα φρούρια της βόρειας Κύπρου, οι Βενετοί ενδιαφέρθηκαν πρώτιστα για το φρούριο της Κερύνειας και κατά δεύτερο λόγο για τα φρούρια του Αγίου Ιλαρίωνα, του Βουφαβέντο και της Καντάρας. Στις 23 Σεπτεμβρίου 1500 ο σύνδικος Petro Sanudo ανέφερε, ότι στην Κύπρο υπήρχαν δύο ισχυρά φρούρια, της Αμμοχώστου και της Κερύνειας. Το φρούριο της Κερύνειας το περιέγραφε ως εξαίρετο, αλλά ταυτόχρονα διαπίστωνε ότι ερειπωνόταν. Θέλοντας να τονίσει τη σημασία του φρουρίου, διατυπώνει τη γνώμη ότι όποιος κατέχει την Κερύνεια είναι και ο κύριος του νησιού.[3] Στις 23 Ιανουαρίου 1506 αποφασίστηκε όπως για ενίσχυση του φρουρίου της Κερύνειας, ξοδεύονται για δύο χρόνια από το ταμείο της Κύπρου 100 δουκάτα το μήνα. Η ενίσχυση των οχυρώσεων της Κερύνειας συνεχίστηκε και μετά την παρέλευση των δύο χρόνων, αλλά ο ρυθμός της πραγματοποίησής τους ήταν βραδύς, λόγω έλλειψης χρημάτων.

Στις 20 Απριλίου 1516 η κυβέρνηση της Κύπρου πληροφορεί το Συμβούλιο των Δέκα ότι ο τουρκικός στόλος ετοιμάζεται να αναλάβει δράση εναντίον του Μαμελούκου σουλτάνου και επισημαίνει την ανάγκη ενίσχυσης των φρουρίων της Αμμοχώστου και της Κερύνειας. Υπογραμμίζεται ιδιαίτερα η ανάγκη να οχυρωθεί ικανοποιητικά το φρούριο της Κερύνειας. Η οχύρωση της Κερύνειας θεωρήθηκε μέγιστης σημασίας, ένεκα του γεγονότος ότι η πόλη γειτνίαζε με την Τουρκία. Ο καπετάνος της Αμμοχώστου Aloyse Contarini προθυμοποιήθηκε να προβεί στην όσο το δυνατό καλύτερη επιδιόρθωση του φρουρίου, κατά τρόπο που θα στοίχιζε όσο το δυνατό λιγότερα χρήματα. Επειδή το θέμα αυτό απασχολούσε έντονα την κυβέρνηση της Κύπρου, αυτή έστειλε στην Κερύνεια το σύμβουλο του τοποτηρητή Nicolo Michiel, με συνοδεία, με εντολή να εξετάσει επιτόπια το όλο θέμα των οχυρώσεων στην περιοχή της Κερύνειας και να γνωματεύσει τόσο για την κατάσταση και την ενίσχυση του φρουρίου της Κερύνειας όσο και του Αγίου Ιλαρίωνα που βρίσκεται σε μικρή απόσταση από την Κερύνεια.

Επιστρέφοντας από την Κερύνεια ο Nicolo Michiel σε έκθεσή του υπογράμμισε το γεγονός ότι το φρούριο του Αγίου Ιλαρίωνα βρίσκεται σε απόσταση 60 μιλίων από την Τουρκία και σε θέση βολής από τη θάλασσα και για το λόγο αυτό επισημαίνει ιδιαίτερα ότι το μέρος αυτό, αν και καταστρεμμένο, μπορεί να χρησιμοποιηθεί από τους εχθρούς, των οποίων ένας μεγάλος αριθμός μπορεί να στρατοπεδεύσει εκεί και να παρενοχλήσει με μεγάλη ευκολία την Κερύνεια προκαλώντας ζημιές σ' αυτή και στ' άλλα κοντινά μέρη. Στη συνέχεια αναφέρεται ότι ειδική αποστολή, στην οποία θα περιλαμβάνονται ο σύμβουλος Nicolo Michiel, o διοικητής των στρατιωτών Andrea Mauresi και άλλοι στρατιωτικοί θα μεταβεί στον Άγιο Ιλαρίωνα, όπου θα προβεί στην κατεδάφιση ορισμένων τμημάτων των τειχών του φρουρίου. Το γεγονός αυτό δε θα προκαλέσει ζημιές, γιατί δεν πρόκειται για κατοικημένη περιοχή.[4]

Το θέμα των οχυρώσεων των φρουρίων της Αμμοχώστου και της Κερύνειας απασχολούσε συνεχώς και το Συμβούλιο των Δέκα. Αυτό σε απόφασή του, στις 18 Νοεμβρίου 1517, υπογράμμιζε τη μεγάλη σημασία που είχε για τη Γαληνοτάτη η Κύπρος και η ασφάλειά της και ιδιαίτερα η συμπλήρωση των οχυρώσεων τής Αμμοχώστου. Στην ίδια απόφαση διατάσσει να μη διακοπούν οι εργασίες που εκτελούνταν στο φρούριο της Κερύνειας[5].

Ένα χρόνο αργότερα, σε έγγραφο του Συμβουλίου των Δέκα, στις 10 Απριλίου 1518, δηλώνεται ότι έχουν ληφθεί σημαντικές και χρήσιμες αποφάσεις για την άμυνα της Κύπρου. Σ' αυτές υπογραμμίζεται, η ανάγκη να επιδιορθωθούν τα παλαιά τείχη των φρουρίων της Αμμοχώστου και της Κερύνειας, που βρίσκονταν σε πολύ κακή κατάσταση, έτσι ώστε αυτά να είναι σε θέση σε κάθε περίπτωση να προσφέρουν την αναγκαία προστασία.[6]

Από επιστολή της κυβέρνησης της Κύπρου, ημερομηνίας 6 Αυγούστου 1518 η Κερύνεια περιγράφεται γενικά ως κακά οχυρωμένη πόλη, ιδιαίτερα επειδή πολλοί κάτοικοί της ήταν μη στρατεύσιμοι χωρικοί και τα τρία τέταρτα των κατοίκων της ήταν γυναίκες. Επίσης η πόλη δε διέθετε πυροβολικό και προμήθειες. Ο γενικός προβλεπτής Bartolomeo Contarini αρχικά θεωρούσε ότι το φρούριο της Κερύνειας έπρεπε να κατεδαφιστεί, αλλά αργότερα, τον Σεπτέμβριο του 1518, επιθεωρώντας το, μαζί με το διοικητή του πεζικού Jacometto da Novello, άλλαξε γνώμη και υποστήριξε ότι με τις αναγκαίες επιδιορθώσεις θα μπορούσε να γίνει πολύ ισχυρό. Ο Jacometto είπε ακόμη, ότι, αν δεν υπήρχε φρούριο στην Κερύνεια θα έπρεπε να κτιστεί. Στις 10 Μαρτίου 1519 σε μακροσκελή έκθεση προς τη Γερουσία ο Bartolomeo Contarini το χαρακτήρισε ως σημαντικό φρούριο, το οποίο έπρεπε να διατηρηθεί, αλλά, όπως γράφει, εκεί υπήρχαν μόνο 60 άνδρες και η πόλη ήταν ερειπωμένη.

Κατά την περίοδο 1518 μέχρι το 1520 για την ενίσχυση της άμυνας της Κύπρου η Δημοκρατία της Βενετίας έστελνε πολεμοφόδια, στρατιώτες και πυροβόλα όπλα στο νησί και φρόντιζε για την όσο το δυνατό καλύτερη επιδιόρθωση των φρουρίων της Αμμοχώστου και της Κερύνειας.[7]

Το 1521, ενόψει των ορατών απειλών των Τούρκων, η κυβέρνηση της Κύπρου αποφάσισε, να προβεί σε σημαντικές επιδιορθώσεις και ενισχύσεις του φρουρίου της Κερύνειας. Για τον σκοπό αυτό στις 10 Μαρτίου 1521, ο τοποτηρητής Sebastian Moro και ο σύμβουλός του Giovanni Andrea Badoer μαζί με τον καπετάνο της Αμμοχώστου Zaccaria Loredan και το διοικητή του πεζικού Jacometto di Novello μετέβησαν στην Κερύνεια και αφού επιθεώρησαν το φρούριο, διέταξαν την κατασκευή ενός μεγάλου πύργου στο περιμετρικό τείχος του φρουρίου, προς την πλευρά του λιμανιού, και την εκτέλεση άλλων εργασιών που θεωρούνταν αναγκαίες για την ενίσχυση του φρουρίου.[8]

Για την οχύρωση της Κερύνειας οι βενετικές αρχές σε ορισμένες περιπτώσεις κατεδάφιζαν ακόμη και οικίες, για να χρησιμοποιήσουν τις πέτρες τους στην επισκευή του τείχους. Για τις κατεδαφίσεις αυτές η Βενετία αρνείτο να αποζημιώσει τους κατοίκους. Η θέση αυτή διατυπώθηκε ξεκάθαρα σε ειδική απάντηση της Γερουσίας σε σχετικό αίτημα, που της υπέβαλαν οι κάτοικοι της Κερύνειας το 1522, μετά τις κατεδαφίσεις που έγιναν το 1521 για την ενίσχυση των οχυρώσεων της πόλης. Η απόρριψη του αιτήματος, βασίστηκε σε απόφαση της Γερουσίας, που προέβλεπε ότι, όταν η χρησιμοποίηση οικιών αποβλέπει στην κατασκευή κοινωφελών έργων, δεν υπάρχει υποχρέωση καταβολής αποζημιώσεως, όπως άλλωστε σε παρόμοιες περιπτώσεις συνηθιζόταν και στην Ιταλία.[9] Η Γερουσία ωστόσο αποδέχτηκε αίτημα της πρεσβείας για επισκευή του φρουρίου της πόλης, που είχε ήδη καταστραφεί σημαντικά. Μόνο έτσι, τονιζόταν στο αίτημα της πρεσβείας, θα διασωθούν οι κάτοικοι, επειδή τώρα είναι εκτεθειμένοι στις επιδρομές από την Τουρκία, απ' όπου ο στρατός μπορεί να φθάσει σε τέσσερις ώρες.[10]

Η πρεσβεία της Κερύνειας στο τελευταίο άρθρο (24ο) ζήτησε να προκηρύσσονται τέσσερις αγώνες το έτος για τυφέκιο, με βραβείο 25 δουκάτα, όπως γίνεται στη Λευκωσία και στην Αμμόχωστο. Η Γερουσία συμφώνησε και διέταξε όπως ο ένας αγώνας να γίνεται στη γιορτή του Αγίου Μάρκου.[11] Στις 22 Φεβρουαρίου 1529 το Συμβούλιο των Δέκα υπενθυμίζει στην κυβέρνηση της Κύπρου ότι, όπως ήδη γνωρίζει, με βάση την απόφαση της Γερουσίας που λήφθηκε στις 12 Σεπτεμβρίου 1506, πρέπει να συνεισφέρει στα οχυρωματικά έργα της Αμμοχώστου και της Κερύνειας 700 δουκάτα το μήνα. Ένα μέρος του ποσού αυτού μπορεί να το εξασφαλίσει από τα έσοδα που έχει από τους φραγκομάτους (απελεύθερους), ενώ τα υπόλοιπα μπορεί να τα πάρει από το ταμείο του Συμβουλίου των Δέκα. Για τώρα, το Συμβούλιο των Δέκα διατάσσει την κυβέρνηση της Κύπρου να δώσει για τα οχυρωματικά έργα της Αμμοχώστου μόνο 250 δουκάτα σε μετρητά και να δίνει και για τα οχυρωματικά έργα της Κερύνειας 50 δουκάτα τον μήνα.[12]

Από το σύγχρονο χρονικογράφο Marino Sanuto, στα περίφημα «Ημερολόγιά του» (Ι Diarii) πληροφορούμαστε ότι για τα οχυρωματικά έργα της Κερύνειας από το 1504 μέχρι το 1528, περιλαμβανομένων των υλικών και των εργατικών, ξοδεύτηκαν 33.868 δουκάτα.[13]

Την 1η Σεπτεμβρίου 1529 ο τοποτηρητής Silvestro Minio, αφού στο μεταξύ είχαν ολοκληρωθεί η ανέγερση δύο πύργων, του βορειοδυτικού και νοτιοανατολικού, και διάφορες άλλες επιδιορθώσεις, περιέγραφε το φρούριο της Κερύνειας ως πολύ ισχυρό, με ψηλούς, παχείς τοίχους και 250 βήματα μεγαλύτερο σε περιφέρεια από το φρούριο της Αμμοχώστου. Εκτός από τους δύο δυνατούς πύργους, στα δυτικά και στα ανατολικά, υπήρχε και ένας προς τα βόρεια πάνω από τη θάλασσα, που ήταν παλαιός αλλά ξαναχτίστηκε. Ο Minio είχε την άποψη, ότι το φρούριο έπρεπε να ενισχυθεί ακόμη περισσότερο με το χτίσιμο ενός ακόμη μεγάλου πύργου, όπως οι άλλοι δύο. Στο μικρό λιμάνι της Κερύνειας υπήρχε χώρος για 4 γαλέρες (πλοία).

Από την αλληλογραφία της κυβέρνησης της Κύπρου με το Συμβούλιο των Δέκα συνάγεται ότι, λόγω της υφιστάμενης μόνιμης απειλής των Τούρκων, μόνιμη επιδίωξη των Βενετών καθ' όλη τη διάρκεια της Βενετοκρατίας στην Κύπρο ήταν η συνεχής βελτίωση της αμυντικής ικανότητας του νησιού και κατά πρώτο λόγο της Αμμοχώστου και κατά δεύτερο της Κερύνειας. Γι' αυτό και με διάφορες αποφάσεις του Συμβουλίου των Δέκα φρόντιζαν, ώστε τα φρούρια αυτά των δύο πόλεων να διατηρούνται στην καλύτερη δυνατή κατάσταση.

Το φρούριο της Κερύνειας, που θεωρείτο το σημαντικότερο μετά το φρούριο της Αμμοχώστου, επισκευαζόταν συχνά, ώστε να είναι σε θέση να ενισχύσει αποτελεσματικά την άμυνα του νησιού. Μετά την Αμμόχωστο τους περισσότερους στρατιώτες είχε η Κερύνεια και ακολουθούσε η Λευκωσία. Το μεγαλύτερο μέρος των κατοίκων της Κερύνειας το αποτελούσαν οι στρατιώτες, που ζούσαν στην πόλη με τις οικογένειές τους.

Το Μάρτιο του 1530, ύστερα από σχετική διαταγή του Συμβουλίου των Δέκα, ο τοποτηρητής, ο καπετάνος και οι σύμβουλοι της Κύπρου επισκέφθηκαν την Κερύνεια. Εκεί επιθεώρησαν με προσοχή τα υφιστάμενα οχυρωματικά έργα και αφού συμβουλεύτηκαν το φρούραρχο Bataia, τον πρωτομάστορα Zuane και πολλούς άλλους πρωτομάστορες και εμπειρογνώμονες έμμισθους στην υπηρεσία της Σινιορίας, εντόπισαν τις ελλείψεις του φρουρίου. Για τις πιο πάνω διαπιστώσεις ενημέρωσαν το Συμβούλιο των Δέκα, κάνοντας ιδιαίτερη αναφορά σ' ένα πύργο που βρίσκεται στη δυτική πλευρά του φρουρίου[14]. Η κυβέρνηση της Κύπρου σε επιστολή της τόνιζε ότι υπήρχε άμεση ανάγκη όπως το Συμβούλιο των Δέκα στείλει στο φρούριο της Κερύνειας μία κολουμπρίνα (πυροβόλο) και δύο κανόνια των 40 με τις μπάλες (οβίδες) τους. Όσον αφορά στα υπόλοιπα πυρομαχικά, όπως φαίνεται και από την κατάσταση που τους επισύναψαν, υπήρχαν αρκετά αποθέματα.

Επίσης, στις 14 Μαρτίου του ίδιου έτους, πληροφόρησαν γραπτώς το Συμβούλιο των Δέκα ότι ταυτόχρονα επιθεώρησαν όλους τους έμμισθους στρατιώτες της πόλης και του φρουρίου και στην επιστολή τους επισύναψαν αντίγραφο της σχετικής κατάστασης των στρατιωτών, όπως τους ζητήθηκε.

Η κυβέρνηση της Κύπρου τόνιζε ιδιαίτερα το γεγονός ότι οι περισσότεροι μισθοφόροι του φρουρίου της Κερύνειας ήταν αυτόχθονες, γεννήθηκαν και παντρεύτηκαν στην Κύπρο και είχαν παιδιά και συγγενείς στο νησί. Γι' αυτό και σε καιρό πολέμου δε θα ήταν δυνατό να τους εμπιστευθούν την άμυνα του νησιού. Τούτο συνέβαινε παρά το γεγονός ότι η Βενετική Δημοκρατία απαγόρευε στους στρατιώτες της να παντρεύονται Ελληνίδες. Εφαρμόζοντας την ίδια πολιτική στην Κρήτη οι βενετικές αρχές διέγραφαν μεγάλο αριθμό στρατιωτών που ζούσαν με ντόπιες γυναίκες.[15]

Με βάση τα δεδομένα που φέρνουν στο φως τα πολυάριθμα έγγραφα που υπάρχουν στο Κρατικό Αρχείο της Βενετίας, επιβεβαιώνεται ότι η Δημοκρατία της Βενετίας, στα πλαίσια της πολιτικής της, στο μέτρο του δυνατού και των περιορισμένων δαπανών που συνήθως διέθετε, να διατηρεί την αμυντική ικανότητα του νησιού σε ικανοποιητικό επίπεδο, μετέφερε κατά καιρούς στην Κύπρο έμμισθους στρατιώτες -Ιταλούς, Έλληνες και Ελληνοαλβανούς, που ξεχώριζαν με την ελληνική ονομασία «stradioti»[16] και αποτελούσαν ελαφρό ιππικό για την προστασία των ακτών του νησιού.

Στις 5 Μαΐου 1536 η κυβέρνηση και ο καπετάνος της Κύπρου πληροφόρησαν το Συμβούλιο των Δέκα για τη γενική επιθεώρηση των στρατιωτών και την έλλειψη βομβαρδιστών. Στην Αμμόχωστο, αφού εξέτασαν με μεγάλη προσοχή τις ανάγκες αυτής της σπουδαίας πόλης, διαπίστωσαν ότι ο αριθμός των βομβαρδιστών, που υπήρχαν για την υπεράσπισή της, ήταν ελάχιστος. Στην πόλη υπήρχαν μόνο 34 βομβαρδιστές, και απ' αυτούς οι τρεις θα έπρεπε να σταλούν στην Κερύνεια. Γι' αυτό έπρεπε να γίνει πρόβλεψη για τις πραγματικές ανάγκες και να καταβληθεί προσπάθεια για την πρόσληψη του αναγκαίου αριθμού βομβαρδιστών, ώστε αυτοί να είναι αρκετοί τόσο για το φρούριο της Αμμοχώστου όσο και της Κερύνειας.[17]

Στις 10 Μαΐου 1536 το Συμβούλιο των Δέκα αποφάσισε ομόφωνα να αναθέσει στην κυβέρνηση της Κύπρου το θέμα της μισθοδοσίας των βομβαρδιστών της Αμμοχώστου και των πεζών στρατιωτών για τη φύλαξη του φρουρίου της Κερύνειας, καθώς και άλλα θέματα.[18]

Στις 11 Ιουνίου 1536 ο καπετάνος της Κύπρου Leonardo Venier απαντώντας σε επιστολή του Συμβουλίου των Δέκα, ημερομηνίας 22 Μαρτίου, το πληροφόρησε ότι υπακούοντας στις διαταγές του έστειλε τις απογραφές πυρομαχικών, εφοδίων, τροφών κάθε είδους και ποιότητας με κάθε λεπτομέρεια, καθώς και όλων των αναγκαίων πραγμάτων που βρίσκονταν στην πόλη και στα φρούρια Αμμοχώστου και Κερύνειας, καθώς και καταλόγους τεχνιτών και άλλων ειδικών. Επίσης, συμμορφούμενος προς την επιστολή που είχε πάρει, έστειλε καταλόγους που συνέταξαν οι φρούραρχοι, οι αρχηγοί των στρατιωτών και άλλοι εμπειρογνώμονες για όλα τα εφόδια που χρειάζονταν για τα φρούρια Αμμοχώστου και Κερύνειας. Τέλος, ο καπετάνος της Κύπρου υπογράμμισε την ανάγκη να σταλούν στην Κύπρο κάποιες ποσότητες κουπιών, σανίδια, πανιά, σχοινιά και άλλα χρειώδη εξαρτήματα για τις γαλέρες (πλοία) που βρίσκονταν στην Κύπρο[19].

[1] Αικατερίνης Αριστείδου, «Άλλα δύο χειρόγραφα της πρώτης βενετικής έκθεσης για την Κύπρο», Επετηρίδα Κ.Ε.Ε., XXXIV, Λευκωσία 2008, σ. 276

[2] Αικατερίνης Χ. Αριστείδου, Ανέκδοτα έγγραφα της Κυπριακής Ιστορίας από το Κρατικό Αρχείο της Βενετίας, τόμ. Α', Λευκωσία 1990, σ. 86

[3] Αικατερίνης Χ. Αριστείδου, Ανέκδοτα έγγραφα της Κυπριακής Ιστορίας από το Κρατικό Αρχείο της Βενετίας, τόμ. Α', σ. 56

[4] Αικατερίνης Χ. Αριστείδου, Ανέκδοτα έγγραφα της Κυπριακής Ιστορίας από το Κρατικό Αρχείο της Βενετίας, τόμ. Β', Λευκωσία 1994, σσ. 319-324, έγγραφο αρ. 166

[5] Αικ. Αριστείδου, ό.π., τόμ. Β', σσ. 389-390, έγγραφο αρ. 204

[6] Αικατερίνης Χ. Αριστείδου, Ανέκδοτα έγγραφα της Κυπριακής Ιστορίας από το Κρατικό Αρχείο της Βενετίας, τόμ. Γ', Λευκωσία 1999, σσ. 10, 42-44, έγγραφο αρ. 9

[7] Αικ. Αριστείδου, ό.π., τόμ. Γ', σ. 10

[8] Αικ. Αριστείδου, ό.π., Α', σ. 57. Β', σ. 378

[9] Απόφαση Γερουσίας, 4 Οκτωβρίου 1522 αρ.22, A.S.V., Senato Mar, registro 20, ff. 63-63v. Γ. Σ. Πλουμίδη, Κανονισμοί της Νήσου Κύπρου (1507-1522), Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Επιστημονική Επετηρίδα της Φιλοσοφικής Σχολής «Δωδώνη» Παράρτημα αρ. 32, Ιωάννινα 1987, σσ. 72-73, 89. Αικ. Αριστείδου, ό.π., τόμ. Α', σ. 57

[10] Απόφαση Γερουσίας, 3 Οκτωβρίου 1522 αρ.1, A.S.V., Senato Mar, registro 20, f. 55. Γ. Σ. Πλουμίδη, Κανονισμοί της Νήσου Κύπρου (1507-1522), σσ. 59, 86. Αικ. Αριστείδου, ό.π., τόμ. Α', σ. 57

[11] Γ. Πλουμίδη, ό.π., 73-74, 90. Αικ. Αριστείδου, ό.π., τόμ. Π, σ. 62

[12] Αικ. Αριστείδου, ό.π., τόμ. Γ', σσ. 245-246, έγγραφο αρ. 123

[13] Μ. Sanuto, I Diarii, LI, στ. 446. Έκθεση του τοποτηρητή Silvestro Minio, 1η Σεπτεμβρίου 1529

[14] Αικατερίνης Χ. Αριστείδου, Ανέκδοτα έγγραφα της Κυπριακής Ιστορίας από το Κρατικό Αρχείο της Βενετίας, τόμ. Δ', Λευκωσία 2003, σσ. 38-41, έγγραφο αρ. 4

[15] Σ. Γ. Σπανάκη, Μνημεία της Κρητικής Ιστορίας, IV, Ηράκλειο 1958, σ. 135. Περισσότερα για τους στρατιώτες βλ. Αικ. Αριστείδου, ό.π., τόμ. Α', σσ. 52-62. Της ίδιας, «Ενίσχυση των οχυρώσεων και η εγκατάσταση Ελληνοαλβανών στρατιωτών στην Κύπρο», Επετηρίδα Κ.Ε.Ε., XXVI, Λευκωσία 2000, σσ. 195-203

[16] Κ. Σάθα, Έλληνες στρατιώται εν τη Δύσει και αναγέννησις της ελληνικής τακτικής, Αθήνα 1886

[17] Αικ. Αριστείδου, ό.π., τόμ. Δ', σσ. 212-214, έγγραφο αρ. 105

[18] Αικ. Αριστείδου, ό.π., τόμ. Δ', σσ. 214-216, έγγραφο αρ. 106

[19] Αικ. Αριστείδου, ό.π., τόμ. Δ', σσ. 222-225, έγγραφο αρ. 111

Πανεπιστημιακοί, απόφοιτοι του Γυμνασίου Κυρηνείας ορμώμενοι

2012-02-02T21:05:00.003+02:00

Ιωάννης Χατζημηνάς, MD, PhD

Κωνσταντίνος Π. Ιακωβίδης

αναλυτικό βιογραφικό

Μιχάλης Κωνσταντίνου

αναλυτικό βιογραφικό

Ερμής Καριόλου (1921-2006)

2012-01-28T14:47:00.000+02:00

Ο Ερμής Καριόλου υπήρξε πρότυπο έντιμου και ακέραιου ανθρώπου. Γεννήθηκε στις 3 Νοεμβρίου του 1921 και ήταν το τρίτο από τα πέντε παιδιά της οικογένειάς του. Ο πατέρας του καπετάν Ματθαίος Καριόλου ήταν παθιασμένος με τη θάλασσα, είχε καΐκι και έκανε εμπόριο με την απέναντι ακτή και με τα Αιγαιοπελαγίτικα νησιά. Στη Μικρά Ασία συνάντησε και τη γυναίκα του, Πανιώ Μαργαρίτη που ήταν πρόσφυγας από τη Στράντζα και την έφερε στην Κερύνεια μαζί με τους γονείς της.

Από τον καιρό που φοιτούσε στην Αγγλική Σχολή Λευκωσίας φάνηκε ο τίμιος χαρακτήρας του Ερμή, που δεν επιδεχόταν κοινωνικές αδικίες και πίστεψε στην ίση κατανομή αγαθών σε μια κοινωνία. Μαζί με τον αδελφό του Αντρέα Καριόλου έδειξαν ενδιαφέρον και ήταν καλοί ποδοσφαιριστές. Ίδρυσαν μαζί με άλλους τον Αθλητικό Σύλλογο Κερύνειας (ΑΣΚ) το 1945, που αποτέλεσε έναν αξιόλογο πυρήνα ιδεολόγων μαχητικών νέων.

Τελειώνοντας την Αγγλική Σχολή διορίστηκε στην Κυβέρνηση στο Τμήμα Σιτηρών, πρώτα στην Κερύνεια και στη συνέχεια στο ίδιο τμήμα στη Λεμεσό. Στη συνέχεια διορίστηκε γραμματέας στο Τμήμα Γεωργικών Ερευνών και τελικά αφυπηρέτησε ως Βοηθός Έπαρχος Λεμεσού το 1981.

Το 1947 παντρεύτηκε τη συμπολίτισσά του Κερυνειώτισσα Ιουλία Καριόλου το γένος Λοΐζου Σαββίδη. Έκαναν δυο γιους. Ο πρώτος, ο Ματθαίος Καριόλου είναι μουσικός, δάσκαλος και βιρτουόζος του βιολιού, εγκατεστημένος στην Αυστρία και το Λούη, που είναι ψυχολόγος στη Λευκωσία.

Παρόλο που τα περισσότερα χρόνια της σταδιοδρομίας του ο Ερμής ήταν διορισμένος εκτός Κερύνειας ήταν πάντα δεμένος με την γενέθλια πόλη του. Μετά την αφυπηρέτησή του η Κερύνεια ήταν ήδη κατεχόμενη και έτσι δεν αξιώθηκε να ζήσει τα τελευταία χρόνια της ζωής του στο σπίτι του στην Κερύνεια, όπως το ονειρεύτηκε. Έτσι αναγκαστικά ζούσε με τη γυναίκα του στη Λεμεσό. Όταν άνοιξαν τα οδοφράγματα, παρόλο που λαχταρούσε να δει την Κερύνεια και το σπίτι του, αρνήθηκε να πάει να τα δει κατεχόμενα. Έτσι πέθανε με τη λαχτάρα του ξεριζωμένου πρόσφυγα.

Σε ερώτηση του γιου του Λούη, λίγες ώρες πριν το θάνατό του, αν είναι καλά απάντησε «Είμαι στη στάση και περιμένω το λεωφορείο να με πάρει στην Κερύνεια να βρω τη μάνα μου την Πανιώ».

Ρ.Κ.

Δήμος Κερύνειας

τεύχος 7, Δεκέμβριος 2006

Τα τετράδια του Κώστα Ποέρου

2012-01-27T01:54:00.001+02:00

Ο Κώστας Ποέρος το 1978.

Από το αρχείο της Έλλης

Διόρθωση, επιμέλεια κειμένου και ιστορικές παραπομπές,

Έρση Δημητριάδου

Αύγουστος 2001

ΓΙΑ ΤΟΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ

Ο Κώστας Ποέρος γεννήθηκε στην Κερύνεια στις 8 Φεβρουαρίου, 1918. Γονείς του ήταν ο Συμεών Ποέρος (1882-1945) και η Μαρίτσα Τελεβάντου (1888-1968). Φοίτησε στο δημοτικό και μέχρι την τρίτη τάξη του ημιγυμνάσιου Κερύνειας οπότε διέκοψε τις σπουδές του, για να αναλάβει το φούρνο του πατέρα του, η υγεία του οποίου είχε αρχίσει να εξασθενεί. Ο γνωστός αυτός «φούρνος του Συμεού» βρισκόταν στη γωνία των οδών Χρυσοπολίτισσας και Ιουστινιανού, λίγα μόνον βήματα από την τώρα ερειπωμένη εκκλησία της Παναγίας Χρυσοπολίτισσας, την Τρυπητή και το λιμάνι της Κερύνειας.

Η ζωή του φούρναρη σκληρή, και οι οικονομικές συνθήκες στην Κερύνεια δύσκολες στα χρόνια που αναφέρεται πιο κάτω ο συγγραφέας. Στην αρχή με τον πατέρα του, πότε μόνος, πότε με τον αδελφό του Αιμίλιο και αργότερα με τη γυναίκα και τα παιδιά του, ο Κώστας Ποέρος τροφοδότησε με ψωμί, φραντζόλες και παξιμάδια όχι μόνο γενιές Κερυνειωτών, αλλά και τους ντόπιους και ξένους καραβοκύρηδες και ναυτικούς, το Αγγλικό ναυτικό και το ξενοδοχείο "Dome".

Σαν φούρναρης και κάτοικος στην καρδιά της πόλης, ελάχιστα μόνο βήματα από το λιμάνι, ήταν σε προνομιούχα θέση να γνωρίζει καλά όχι μόνο την πόλη που αγαπούσε αλλά και τους κατοίκους της και τις δύσκολες στιγμές που πέρασαν οι Κερυνειώτες στα χρόνια του μεσοπολέμου.

Στις 20 Ιανουαρίου, 1945, παντρεύτηκε στην εκκλησία του Αρχάγγελου Μιχαήλ, την επίσης Κερυνειώτισσα Άννα Μιχαηλίδου (1920-1981), κόρη του Αλέξη Μιχαηλίδη (1878-1936;) και της Ελένης Παύλου Χατζηχριστοφή (1890-1924;). Απόκτησαν τέσσερα παιδιά, το Σίμο Σιμάκη, την Έλλη Ποέρου-Γιαγκιώζη, και τους Αλέκο και Στέλιο, που απεβίωσαν σε παιδική ηλικία. Απέκτησε επίσης τρία εγγόνια, τον Κώστα και Γιάννη Σιμάκη, και την Άννα Γιαγκιώζη.

Τα ξημερώματα της 20ης Ιουλίου 1974, βρήκαν τον Κώστα Ποέρο στο φούρνο του. Μόλις είχε ξεφουρνίσει, ζεστά, τα πρώτα ψωμιά της μέρας. Οι τουρκικοί βομβαρδισμοί έσεισαν και τράνταξαν το μικρό, παλιό, φούρνο και σκέπασαν με σουβάδες και σκόνη τα ζεστά ψωμιά. Αφήνοντάς τα στον μπάγκο, ο συγγραφέας μαζί με τη γυναίκα και την κόρη του, τον αδελφό του Αιμίλιο με την οικογένειά του, και πολλούς άλλους Ελληνοκύπριους πήρε τον πικρό δρόμο της προσφυγιάς.

Πέθανε στη Λευκωσία στις 17 Ιανουαρίου, 1992.

Το κείμενο που ακολουθεί αποτελεί μια επιμέλεια των παιδικών και νεανικών αναμνήσεων που ο συγγραφέας μάς άφησε σε δυο σχολικά τετράδια. Οι κατά τόπους σκόρπιες και σε ορισμένες περιπτώσεις επαναληπτικές αναμνήσεις, ταξινομήθηκαν σε χρονολογική σειρά και σε μονοτονική γραμματική, δίνοντας προσοχή στη μη αλλοίωση του ύφους και χρώματος του κειμένου. Κρίθηκε επίσης σκόπιμη, σε ορισμένα σημεία του κειμένου, η χρήση υποσημειώσεων για περαιτέρω επεξήγηση και προσθήκη πληροφοριών.

Θέλω να ευχαριστήσω τον Σίμο Σιμάκη για την ευγενή παραχώρηση των τετραδίων για επεξεργασία και δημοσίευση, και για την εμπιστοσύνη που μου έδειξε να επιμεληθώ το κείμενο. Επίσης ευχαριστώ την Άννα Νεοφύτου για τη βοήθειά της στην ετοιμασία του κειμένου.

Έρση Δημητριάδου

Λευκωσία, 2001, 2004

ΤΑ ΤΕΤΡΑΔΙΑ

Κώστας Ποέρος (1918-1992)

Γεννήθηκα στην Κερύνεια το 1918. Περπάτησα τα πρώτα μου βήματα στα στενά δρομάκια του λιμανιού, μεγάλωσα, δούλεψα σαράντα συνεχή χρόνια δική μου δουλειά, κληρονομιά από τον παππού και τον πατέρα. Εκεί έζησα όλα τα χρόνια μέχρι το 1974, μέχρι την ημέρα του ξεριζωμού μας από τον Τουρκικό Αττίλα. Τα αξέχαστά μου χρόνια είναι τα παιδικά από το 1925-1940.

Γεννήθηκα από γονιούς μικροαστούς, με μόνη περιουσία το σπιτάκι μας με το φούρνο, κληρονομιά από τον παππού[1] μου, που, όπως λέγανε, καταγόταν από ένα παππού Γενοβέζο[2] και μέχρι το 1914 όλα τα αρσενικά παιδιά των συγγενών του αποχτούσαν αυτόματα την Ιταλική υπηκοότητα και δεν πλήρωναν τον κεφαλικό φόρο[3] που επέβαλε η Αγγλία επί των κατοίκων της Κύπρου μέχρι το 1914.

Ο παππούς όπως και o πατέρας αφήσανε σε μένα κληρονομιά, εκτός από το φούρνο, ένα μεγάλο όνομα, “φίρμα” όπως λένε σήμερα. Ο πατέρας μου, ένας γνήσιος Κερυνειώτης από την οικογένεια Ποέρων. Όλοι τους θαλασσινοί, ναύτες και καπετάνιοι. Ο καπτάν Συμιός, ο καπτάν Σάββας και Γιώργος Ποέρος. Ο παππούς μου με το επίθετο 'Λιλλίος'[4] δεν ακολούθησε τ’ αδέλφια του· φοβόταν φαίνεται τη θάλασσα και έκανε δικό του αρτοποιείο. Κάποτε δοκίμασε για ναύτης, όπως μου 'παν άλλοι. Ένα βράδυ τον μπλοκάρανε Τούρκοι στρατιώτες σε Τούρκικο σπίτι και τον καταδιώξανε, αλλά τα κατάφερε και γλίτωσε μπαίνοντας στο καράβι. Από τότες δεν τόλμησε να ξαναπάει στην Τουρκία. Γιατί τα καΐκια τα κερυνειώτικα μόνο στην Τουρκία πηγαίνανε.[5]

Σελίδες από τα τετράδια του συγγραφέα,
αρχείο Έρσης Δημητριάδου

Ο ΠΑΤΕΡΑΣ

Μοναχοπαίδι και ορφανός χωρίς μητέρα, δύο χρονών παιδί, κουρελής, ξεβράκωτος γύριζε στα σοκάκια της Κερύνειας ο πατέρας. Του ράψανε οι θειάδες του μια πουκαμίσα να κρύβει τη γύμνια του και γυρνούσε πότε στη μια θεια πότε στην άλλη για λίγο φαΐ. Ο παππούς κτυπημένος από το χαμό της γυναίκας[6] του, που πέθανε στη γέννα της, αδιαφορούσε για το παιδί του. Μία φορά τόλμησε να πιάσει δυο αυγά απ’ το κοτέτσι του πατέρα του και του τα πήρανε οι θειάδες που διαφεντεύανε το σπίτι του παππού.

Εφτά χρονών ήτανε, όταν του φόρεσαν βρακί, γιατί έπρεπε να πάει σχολείο.[7] Έβγαλε την τρίτη τάξη του δημοτικού και τα παράτησε, γιατί έπρεπε να δουλέψει για να ζήσει. Ο πατέρας μου δούλεψε μαραγκός και αμαξάρης στα νεανικά του χρόνια. Τον πήρε ψυχοπαίδι ο μάστρε-Τηλέμαχος, ο μαραγκός. Δούλεψε εφτά χρόνια μόνο για ένα πιάτο φαΐ και στον όγδοο χρόνο πήρε μεροκάματο ένα γρόσι την ημέρα. Μετά τρία χρόνια το μεροκάματο έγινε τρία γρόσια και άρχισε να καπνίζει.

Μου αφηγούταν συχνά ο πατέρας για τη λεβεντιά και την περηφάνια που ένιωθε όταν οδηγούσε άμαξα δικιά του με τέσσερα άλογα. Το λαντό του ήταν το πιο ωραίο. Οι Κερυνειώτισσες τον καμαρώνανε, γιατί ήταν κάτι απίθανο για την εποχή του 1900, να’ χει η Κερύνεια τέτοιο αμάξι. Υπήρχαν, όπως μου’ λέγε, άλλα δύο σαράβαλα με κάτι άλογα γέρικα. Ενώ του πατέρα ήταν καινούργιο με τέσσερα ωραία και περιποιημένα άλογα όλα το ίδιο χρώμα. Τα περιποιόταν με τόσο μεράκι, που έβαζε το λούστρο και τους έβαφε τα νύχια τους, για να περνά και να τον καμαρώνει η καλή του. Οχτώ χρόνια ερωτευμένος με τη μάνα μου και δεν τον άφηναν οι δικοί του να την παντρευτεί, γιατί ήταν από φτωχή οικογένεια και όχι από τζάκι.

Η περιουσία του παππού εξανεμίσθη. Ακόμη και το σπίτι της γιαγιάς πουλήθηκε για 30 λίρες. Όταν αρραβωνιάσθηκε ο πατέρας, νοίκιασε ένα δωμάτιο δίπλα στο σπίτι της μάνας του. Οχτώ χρόνια αρραβωνιασμένος προσπαθούσε να πάρει πίσω το σπίτι της μάνας του, γιατί ο παππούς το πούλησε χωρίς τη συγκατάθεσή του.

Εν τέλει τα κατάφερε, το πήρε το σπίτι και παντρεύτηκε. Οχτώ χρόνια ο παππούς δεν της μιλούσε, όσο καιρό ήταν αρραβωνιασμένη, γιατί δεν την θέλανε τη μάνα μου. Η μάνα μου όλα αυτά τα χρόνια δούλευε το βελόνι. Κεντούσε τα κόκκινα μαντήλια που φορούσαν οι κυράδες της Κερύνειας στις γιορτές και τους γάμους. Η μάνα μου στην τέχνη της δεν είχε καμία να της μοιάσει. Κι’ όλες παίνευαν τα κεντητά μαντήλια της Συμίνας .

Τόση ήταν η ζήλια των συγγενών του που σκόπευαν να τη σκοτώσουν με το δίκαννο. Την γλίτωσε η μάνα μου από το μεθυσμένο συγγενή του πατέρα μου (δεν αναφέρω τ’ όνομά του), αφού την κλείδωσαν μέσα σ’ ένα ντουλάπι και χώσανε τα κλειδιά.

Μετά το γάμο του πατέρα μου υπεχώρησε ο γέρος. Πήγε, αγκάλιασε τη νύφη, την φίλησε και της έδωσε την ευχή του. Του πατέρα η χαρά ήταν απερίγραπτη. Ετοίμασε ξέχωρο δωμάτιο για το γέρο. Έζησε ο γέρος, σεργιάνιζε το πρώτο του εγγονάκι και καμάρωνε που το φωνάζαν Κωσταντή, τ’ όνομά του.

Ο πατέρας έβαλε τα δυνατά του χωρίς καμιά βοήθεια. Ξανάφτιαξε το φουρνάδικο του παππού με το ξακουστό όνομα ο φούρνος του ‘Λιλλίου’. Φύτεψε καινούργια λιόδεντρα στο μοναδικό χωράφι που έμενε απούλητο και από τα πιθάρια δεν έλειψε ποτέ το λάδι κι οι ελιές.

Τον αγαπούσανε όλοι οι κάτοικοι της Κερύνειας τον πατέρα μου και μιλούσαν συχνά για την τιμιότητά του και για τον πρόσχαρο χαραχτήρα του. Καθόταν; Τραγουδούσε. Δούλευε; Τραγουδούσε. Έπαιζε πρέφα; Τραγουδούσε. Στα γλέντια δε, ήταν τόσο ξεκαρδιστικά τα τραγούδια του, που πολλές γυναίκες ‘κατουρούσαν’ που το γέλιο. Άρχιζε ένα τραγούδι δίχως τελειωμό, δικό του τραγούδι. Οι γυναίκες παιδευόντουσαν να ακούσουν τη συνέχεια, αλλά αυτός αντί να προχωρήσει, άρχιζε από την αρχή προσθέτοντας μόνο μια λέξη και πάλι απ’ την αρχή. Σωστός γρίφος.

Στο ντύσιμό του πάντοτε ξεχώριζε από όλους τους Κερυνειώτες. Το σκουφί του, η ζώστρα του, το γιλέκο του με δυο σειρές κουμπιά. Τα παπούτσια του το χειμώνα παπαδίστικα με λάστιχο στα πλάγια και το καλοκαίρι άσπρα, λινά μποτίνια δίχως τακούνι. Και το μπαστούνι του από έβενο, δώρο από κάποιο φίλο του εξ Αφρικής.

Το ’χε καύχημα που ’χε και τα τριάντα δυο του δόντια σε άριστη κατάσταση. Θυμάμαι κάποτε στα εξήντα του, που του έσπασε ένα δόντι σπάζοντας αμύγδαλα· δεν το χώνευε και μου λέει, «αυτό είναι άσχημο μαντάτο». Και πράγματι στο χρόνο απάνω πέθανε η μονάκριβή μας αδελφή[8].

Με το χαμό της κόρης πήρε κι αυτός τον κατήφορο. Χάθηκε το γέλιο, κόπηκε το τραγούδι. Έκλαιγε στα κρυφά και δεν άργησε να ’ρθει και η τύφλωση από γλαύκωμα, όπως είπαν οι γιατροί.

Έτσι άρχισε μία δυναστεία ψωμάδων που κράτησε τρεις γενεές. Απ’ τον παππού, στον εγγονό. Ο εγγονός ήμουνα εγώ, που κράτησα τη δουλειά μέχρι την τελευταία ημέρα του ξεριζωμού μας. Έζησα την Κερύνεια με τις χαρές της και τις λύπες της. Κράτησα με τα δόντια που λένε, τη δουλειά, παρ’ όλες τις αντίξοες περιστάσεις, μέχρι την τελευταία μέρα, 20 Ιούλη 1974. Ημέρα του ξεριζωμού μας από τα τουρκικά στρατεύματα.

Η οικογένεια Συμεού Ποέρου γύρω στα 1928-29.
Από αριστερά, Κώστας, Συμεών, Αιμίλιος, Χαριτίνη και Μαρίτσα.

Με την ευγενή παραχώρηση της Ελένης Μασονίδου

Η ΜΗΤΕΡΑ

Η μητέρα μου γεννήθηκε στον Καραβά. Η οικογένειά της (γονιοί και εφτά παιδιά, τέσσερα αγόρια και τρία κορίτσια[9]) μετοίκησαν στην Κερύνεια το 1910, γιατί δεν είχανε βιός στο χωριό και ο παππούς δεν μπορούσε να συντηρήσει τόσα παιδιά. Ο παππούς δούλευε κορτζής (ζυγιστής). Τα αγόρια μαραγκοί και ράφτες και τα κορίτσια το βελόνι. Μέχρι σήμερα ακούω γριές να μου μιλούν για τα μαντήλια που έμπλεκε η μάνα μου και τα φορούσαν στο λαιμό τους σχεδόν όλες οι Κερυνειώτισσες ακόμα και οι Τουρκάλες.

Θυμάμαι στα γεράματά της που έρχονταν οι φίλες της να τους κεράσει καφέ και παξιμάδι. Πολλές φορές τις άκουγα που μιλούσαν για τα κεντητά μαντήλια. Η κυρά Ροδού, άμα ερχόταν να ανάψει το καντήλι της Χρυσοπολίτισσας, έπρεπε να κάτσει, να πουν τα περασμένα. «Θυμάσαι» της έλεγε η κυρά Ροδού, «που είμαστε και οι δυο αρραβωνιασμένες;»

Οι πραγματικοί Κερυνειώτες είχανε δική τους διάλεχτο, που δυστυχώς έσβησε πριν πενήντα χρόνια. Θυμάμαι τις γριές τις Κερυνειώτισσες που μιλούσαν τα κερυνειώτικα. Η γιαγιά μου η Χατζηχρυσταλλού και η Χατζηκαλομοίρα.[10] «Πιάσε βέργα και τη βούργια και τράβα στα πογγούρια.» «Φέρε τη σαργιά (σκούπα) να σαρίσουμε την τσιλλαργιά.»

Ο ΘΕΙΟΣ

Ο θείος μου, ο μικρός αδελφός της μάνας μου, ο Γρηγόρης Τελεβάντος, παράτησε το ραφτάδικο, όπου δούλευε, υπάκουσε στη φωνή της πατρίδας και στο καθήκον, και πήγε εθελοντής στον ελληνικό στρατό στα 1912.[11] Σκοτώθηκε στη Μακεδονία για τα ελληνικά ιδανικά. Η ελληνική κυβέρνηση έστειλε στη γιαγιά μου ένα παράσημο ανδρείας και ξόφλησε.

Ο χαμός του παλικαριού ήταν μεγάλο πλήγμα που έριξε τη γιαγιά κατάκοιτη στο στρώμα από το μαράζι και δεν ξανασηκώθηκε. Χρόνια πολλά τον έκλαψε, γιατί ήταν το στερνοπαίδι της που πάντα οι μανάδες το αγαπούνε πιο πολύ απ’ τα άλλα παιδιά. Θυμάμαι που βρισκόταν κατάκοιτη σ’ ένα χαμόσπιτο, που μοιρολογούσε για το χαμό του γιου της και κρατούσε στα χέρια το παράσημο, σαν να κρατούσε το παιδί της. Μετά το ’στειλε με τον πατέρα μου τάμα στον Απόστολο Αντρέα. Μέχρι τελευταίως το σωματείο ‘Ο Καραβάς’ τελούσε εθνικό μνημόσυνο στο θείο μου Γρηγόρη Τελεβάντο.

ΣΧΟΛΕΙΟ

Θυμάμαι την πρώτη φορά που πήγα στο δημοτικό, στη Σεβέρειον Αστική Σχολή.[12] Φορούσαμε πηλίκια και κάθε Κυριακή πηγαίναμε με το δάσκαλο στην εκκλησιά. Θυμάμαι το σεβασμιότατο μητροπολίτη Κυρηνείας κ.κ. Μακάριο και μετά αρχιεπίσκοπο Κύπρου που ερχόταν στην τάξη μας και παρακολουθούσε την πρόοδό μας και μας μοίραζε και δώρα στις γιορτές. Τα διαλείμματα τον βλέπαμε που περιποιόταν ο ίδιος τον κήπο της Μητρόπολης που ’ναι δίπλα στο σχολείο. Είχε μεράκι στο κλάδεμα και τον βοηθούσε ο δάσκαλός μας Χριστόδουλος Χριστοδουλίδης, που ήταν συνάμα ο δεξιός ψάλτης στον Αγ. Γεώργιο Πάνω Κερύνειας.[13]

Οι αναμνήσεις μου από το δημοτικό είναι οι σχολικές γιορτές και οι εκδρομούλες που κάναμε στη Γλυκιώτισσα και στη Φανερωμένη. Ήμουνα συνεσταλμένος τύπος, γι’ αυτό έβγαλα το δημοτικό με μέτριο βαθμό.

Το γυμνάσιό μας ήταν ένα ανώγι, παλιό αρχοντικό, με πρόσοψη στο λιμάνι. Στην πίσω μεριά ήταν το τούρκικο τζαμί με τον ψηλό μιναρέ, όπου απολαμβάναμε τον καλλίφωνο χότζα μεσημέρι και βράδυ. Όπως λέγανε, κάποτε ήταν χριστιανός και μετά τούρκεψε. Ήταν μεγάλη απόλαυση να τον ακούς και προσπαθούσαμε να τον μιμηθούμε.

Στο γυμνάσιο είχα πολύ καλούς συμμαθητές και δασκάλους. Ήμουνα από τους πρώτους μαθητές του καθηγητού και ιστορικού Δρ. Κυριάκου Χατζηιωάννου, τέως γυμνασιάρχου Αμμοχώστου. Ήταν ο πρώτος χρόνος που δίδασκε σαν καθηγητής. Ήταν ο μόνος καθηγητής που αγαπούσαμε όλοι, γιατί μας μάγευε με τις κουβέντες που κάναμε εκτός μαθήματος.

Δε θα ξεχάσω τις προτροπές του να μελετούμε. Μια μέρα που πήγαμε σχεδόν όλοι αδιάβαστοι, μας λέει τάχα εμπιστευτικά. «Βρε παιδιά, διαβάστε να χαρείτε, γιατί είναι ο πρώτος χρόνος που διδάσκω καθηγητής και, αν δε βγάλω καλούς μαθητές, θα με διώξει η εφορεία.» Και πράγματι από τους συμμαθητές μου πάρα πολλοί διάπρεψαν στα γράμματα και πήραν επίλεκτες θέσεις στην κυπριακή κοινωνία όπως ο Τάκης Φυλαχτού, ο Γιώργος Φυλαχτής και ο Λοΐζος Κκολής, ο σημερινός πνευματικός της μονής Αγ. Μηνά με το όνομα Λεόντιος.

Αλλά τα γεγονότα του 1931 ήταν μια θλιβερή εμπειρία για μας το μαθητικό κόσμο. Οι Άγγλοι φυλάκισαν τους καθηγητές μας και πολλούς σημαίνοντες συμπολίτες[14] μας, γιατί έλαβαv μέρος σε παράνομη παρέλαση το 1931. Μας απαγόρεψαν τις παρελάσεις, τα γαλάζια τετράδια και μολύβια και μας πήραν τη σημαία του σχολείου.

Φυλάκισαν το Γεώργιο Καραγιάννη μαζί και άλλους πέντε δασκάλους, τον αδελφό του Λοΐζο Καραγιάννη, τον Ευθύβουλο Ανθούλη, το Γυμνασιάρχη Θεόκλητο Σοφοκλέους, το μαθηματικό Γεώργιο Ζαμπάν και τον αγγλοδιδάσκαλο Μιχαλάκη Κωσταντινίδη. Έτσι και τα δυο σχολεία της Κερύνειας έμειναν ακέφαλα. Μόνον κατόπιν από τις άοκνες προσπάθειες του Παγκυπρίου Γυμνασίου συνέχισε τη λειτουργία του το Γυμνάσιο Κερύνειας. Πολλοί καθηγητές του Παγκυπρίου μετά από τα πρωινά μαθήματα στο Παγκύπριο έρχονταν στην Κερύνεια και αντικαθιστούσαν τους φυλακισμένους καθηγητές μας.

Θυμάμαι την ημέρα της παρέλασης που ήμαστε μπροστά στο διοικητήριο, ένας αστυνομικός πήγε να χτυπήσει ένα μαθητή με το κοντάκι του όπλου και τον άρπαξε ο δεσπότης Μακάριος από το μπράτσο και του λέει δείχνοντας το στήθος του. «Άμα θέλεις να κτυπήσεις κτύπα εδώ.» Και αμέσως ο αστυνομικός υπεχώρησε.[15] Αυτή ήταν η αφορμή να εκτοπιστεί από την Κύπρο ο μεγάλος αγωνιστής, αείμνηστος μητροπολίτης Κυρηνείας και μετά αρχιεπίσκοπος Κύπρου Μακάριος Β’.

Η Σεβέρειος Αστική Σχολή.
Με την ευγενή παραχώρηση της Νιόβης Φράγκου

ΤΟ ΛΙΜΑΝΙ

Χώρους για παιγνίδι δεν είχαμε. Το λιμάνι ήταν ο μεγάλος πειρασμός για μικρούς και μεγάλους. Εμείς οι μικροί προσπαθούσαμε να μιμηθούμε τους μεγάλους φτιάχνοντας καλαμίδια για ψάρεμα με κλωστή και αγκίστρι. Αλλά το ψάρεμα με αγκίστρι είναι μεγάλη τέχνη, που πολύ λίγοι την κατέχουν. Γι’ αυτό τα παρατήσαμε και ασχολούμαστε με τα καβούρια.

Τα μεγάλα παιδιά ασχολούνταν με το ψάρεμα του γύλου. Ο γύλος είναι ένα πολύ ωραίο ψαράκι με κίτρινες ραβδώσεις. Η γεύση του είναι απίθανη. Τρώγεται ολόκληρο χωρίς να αφαιρέσεις ούτε κεφάλι ούτε κόκαλο. Είναι πολύ έξυπνο ψάρι, που χρειάζεται πολλή τέχνη να πιαστεί. Μια παροιμία λέει: «Είμαι γύλος σε γελώ και το δόλωμα χαλώ, είμαι πέρκα πιάνομαι, είμαι χάνος χάνομαι.»

Θυμάμαι, πρόσφυγας πια, σ’ ένα ψαροπωλείο στην Αθήνα πήγα μια μέρα και βλέπω ένα τελάρο γεμάτο ψάρια διάφορα για βραστά. Κοιτάζω μέσα και βλέπω κάτι πελαγόγυλους μία πιθαμή ο καθένας. Έπαθα σαν τρελός. Άρχισα να μαζεύω μερικούς στην πάντα. Ο ψαράς ήταν απασχολημένος με άλλους πελάτες. Άμα ήλθε η σειρά μου και ήλθε να με ρωτήσει τι θα πάρω, του είπα κάπως συνεσταλμένα. «Με αφήνεις να διαλέξω μερικά απ’ αυτά τα μικρούτσικα;» Στέκει και με κοιτάζει. «Αχ πονηρούλη» μου λέει. «Θαλασσινός είσαι και μου το κρύβεις.» Του λέω, «πώς το κατάλαβες;» «Άντε διάλεξε» μου λέει, «γιατί μόνον οι θαλασσινοί ξέρουν να φάνε ψάρι.»

Το λιμανάκι ήταν απαγορευμένο για μας τους μαθητές και από το δάσκαλο και από τον Τούρκο φύλακα του λιμανιού, το ‘μαύρο’. Ψηλός, μαύρος, με κίτρινα μάτια και κίτρινα μεγάλα δόντια, μας κυνηγούσε μέχρι τα σκαλιά της Τρυπητής με μια βέργα και αλίμονο σ’ αυτό που θα 'πεφτε στα χέρια του.

Καταφύγιό μας ήταν η αυλή της Χρυσοπολίτισσας. Παίζαμε μέχρι το σούρουπο απ’ όπου μας μάζευαν οι μητέρες μας πολλές φορές με τη βέργα ή μας έδιωχνε ο ιερέας παρόλο που την πιο πολλή φασαρία την έκαναν τα παιδία του.

Στο λιμάνι κατεβαίναμε με τη συνοδεία των γονιών μας στα καφενεδάκια ή για μπάνιο. Το λιμάνι ήταν ο μοναδικός πνεύμονας της πόλης μας. Η Κερύνεια είχε δικό της ταρσανά και έφτιαχνε τα δικά της τα καΐκια. Ο ταρσανάς βρισκόνταν εκεί που χτίστηκε το ξενοδοχείο Κατσελλή. Θυμάμαι το τελευταίο καΐκι που έμεινε πάνω στα σκαριά πολλά χρόνια, γιατί φαλίρισε ο ιδιοκτήτης. Όπως μου ’λεγαν οι ναύτες, η Κερύνεια είχε και τρικάταρτα καΐκια με το όνομα ‘Ρήγαινα’ και ‘Απόστολος Αντρέας.’

Τα καΐκια τα κερυνειώτικα ήταν το καύχημα όλων μας. Εγώ θυμάμαι το ‘Διγενή,’ τον ‘Αρχάγγελο,’ το τρεχαντήρι του μάστρε Γιάννη, την ‘Αγία Τριάδα,’ τη ‘Σκαμπαβία,’ την ‘Ομορφίτσα’ κι άλλα μικρότερα. Εμείς οι μικροί τ’ αγαπούσαμε τα καΐκια και ο καθένας είχε ξεχωριστή συμπάθεια, ο καθένας το δικό του. Άμα φαινόταν στο πέλαγος καράβι, μαζευόμαστε όλα τα παιδιά της γειτονιάς στην εξέδρα της Τρυπητής και ο καθένας προσπαθούσε να μαντεύσει ποιο καράβι πρέπει να ’ναι. Πολλές φορές στοιχηματίζαμε με πάτσους. Αν είναι το δικό μου, θα φας τόσους πάτσους.

Άμα γυρίζανε από το ταξίδι, πολλές φορές κολυμπώντας βγαίναμε πάνω στο καράβι και τρώγαμε λογιών λογιών λιχουδιές, ξηρούς καρπούς ακόμα και καρπούζι της Ανατολής. Οι καπετάνιοι μάς αγαπούσαν και ποτές δε μας θύμωναν. Οι ναύτες μόνον μας θύμωναν, γιατί λερώναμε το καΐκι. Τα τούρκικα καΐκια δεν ξεχώριζαν από τα Κυπριακά.

Οι ναύτες, Έλληνες και Τούρκοι, γλεντούσαν αδελφωμένοι στις ταβέρνες του λιμανιού. Κάθε καλοκαίρι γέμιζε το λιμανάκι μας από σφουγγαράδικα ελληνικά, σχεδόν όλα από την Κάλυμνο. Πηγαίναμε στο μουράγιο που ’ταν δεμένα τα σφουγγαράδικα. Μάς έκανε εντύπωση ο τρόπος που μαγείρευαν· δυο πέτρες κι απάνω ένα τσουκάλι με λίγα ξυλαράκια από κάτω, και να μοσχοβολά ο τόπος φρέσκο ψάρι.[16] Κάθε βράδυ το ίδιο μενού· ποτέ δεν άλλαζε. Μετά τι ξεφάντωμα· το ’ριχναν στο χορό και στο τραγούδι με τη συνοδεία του αυλού τους, το λεγόμενο ‘σκουταύλι’ από το ασκός και αυλός. Περίπου σαν σκοτσέζικη πίπιζα.

Τα σφουγγάρια τα πατούσανε να βγει το σκουλήκι και άλλες ακαθαρσίες και τα κρεμάζανε στο άλμπουρο του καραβιού μέχρι να ’ρτει η ώρα για πούλημα σαν λάφυρα πολέμου.

Το ανατολικό μέρος του λιμανιού από ταχυδρομική κάρτα του 1920.
Με την ευγενή παραχώρηση του Άκη Σχίζα.

Η ΤΡΥΠΗΤΗ

Η ζέστη κ’ η υγρασία μου κόβει την όρεξη για δουλειά. Παρ’ όλο που η δουλειά δε σηκώνει αναβολή, γιατί η αρτοποιία είναι η ασχολία μου 40 συνεχή χρόνια. Μια ολόκληρη ζωή, πρώτα με τον πατέρα μου και μετά με τη γυναίκα μου και τα παιδιά μου.

Κοιτάζω κάθε λίγο και λιγάκι το ρολόι που ’ναι ψηλά στον τοίχο κρεμασμένο και περιμένω να χτυπήσει στις οχτώ. Δεν αντέχω στον πειρασμό, γιατί είναι η ώρα που γυρίζουν οι ψαρόβαρκες, για να χαρώ και εγώ μαζί τους, άμα γυρίζουν με φορτωμένα δίχτυα. Άμα γυρίζουν δίχως ψάρια συμμερίζομαι τον πόνο τους.

Αφήνω το φουρνόφτυαρο, αρπάζω ένα κουλούρι και τρώγοντας στρίβω τα στενά δρομάκια και σ’ ένα λεπτό να με στην Τρυπητή. Η Τρυπητή είναι ένα στενό πέρασμα που δε χωράει δυο άτομα να περάσουν ο ένας δίπλα στον άλλον· μόνο οι ερωτευμένοι τα καταφέρνουν. Από τα σκαλάκιά της αγναντεύεις το πέλαγος και μετράς όλα τα πλεούμενα του λιμανιού.

Απέναντι ακριβώς είναι η παλιά μπούκα του λιμανιού και ο φάρος. Η Τρυπητή χωρίζει δυο παλιά κονάκια που στα παλιά χρόνια λειτουργούσαν τα καζίνα του λιμανιού, όπως λέγανε τα καφενεία και όχι με τη σημερινή έννοια του καζίνου.

Οι παππούδες μας λέγανε: «Όσο αξίζει η Τρυπητή δεν αξίζει η πόλη.» Γιατί ποτέ δε λείπει ο δροσερός αέρας από το ρεύμα του αέρα και της στενότητας του χώρου. Η Τρυπητή ήταν το καταφύγιό μας προ πάντων στις μεγάλες ζέστες του καλοκαιριού. Θυμάμαι, όταν ήμουνα δωδεκάχρονο αγόρι, που κατεβαίναμε όσοι γείτονες δεν είχαμε ανώι, για να ξαπλώσουμε, να πάρουμε το μεσημεριάτικο υπνάκο μας στη ζέστη του καλοκαιριού. Παίρναμε καθένας καμιά κουβέρτα ή ένα τσουβάλι και ξαπλώναμε τα μεσημέρια. Τα κορίτσια της γειτονιάς γέμιζαν τα γύρω μπαλκόνια και είχαμε διπλό φρεσκάρισμα· τα πειράγματα παίρναν και φέρναν.

Τις Κυριακές κατεβαίνανε οι Τουρκάλες με τα χρωματιστά σεντόνια και με σκεπασμένο το πρόσωπο με το φερετζέ. Καθόντουσαν άλλες σε μαξιλάρια, άλλες καταγής και γέμιζε όλη η εξέδρα της Τρυπητής και τα σκαλάκια που ’ναι δεξιά και αριστερά της εξέδρας. Αν τολμούσες να περάσεις, δε σου κάναν μέρος, παρά μόνον σου ’λεγαν να πας από άλλο στενό. Άλλες έρχονταν για να δουν τα τούρκικα καΐκια που κουβαλούσαν ξυλεία, όσπρια και ξηρούς καρπούς από την Ανατολή, όπως λέγαμε τότε τη Μ. Ασία. Άλλες, για να θαυμάσουν τα χιονισμένα βουνά της Καραμανιάς.

Τα τουρκάκια φέρνανε βόλτα τα παραλιακά κέντρα και πουλούσανε γιασεμί περασμένο σε φύλλα χουρμαδιάς και κάτι λουλούδια κίτρινα με βαριά μυρωδιά, χεννά τη λέγανε, και τα βάζανε οι Τουρκόμαγγες στ’ αφτί.

Η Τρυπητή εκτός από τη δροσιά της είχε και τις παραδόσεις της. Μια απ’ αυτές λέει ότι όποιος ξένος περάσει από την Τρυπητή οπωσδήποτε θα γίνει Κερυνειώτης, δηλαδή θα παντρευτεί με Κερυνειώτισσα. Οι Τούρκοι της Κερύνειας είχαν ένα δικό τους ανέκδοτο που το 'λεγαν πολύ συχνά στα καφενεία και είναι ακριβώς το αντίθετο. Το τραγούδι ή ποίημα έλεγε περίπου τα εξής.

Κερύνεια, Κερύνεια μη μπεις μέσα
Αν μπεις μέσα μην αργήσεις
Αν αργήσεις μη παντρευτείς
Κι αν παντρευτείς φύγε.[17]

Ρώτησα πολλούς Τούρκους να μου πουν ποια βάση έχει αυτή η προτροπή, αλλά δυστυχώς δε βρέθηκε κανένας. Κάποιος δικός μας μου ’πε το εξής· ότι κάποτε κάποιος Τούρκος παντρεύτηκε μια ωραία κοπέλα, αλλά δεν πέρασε πολύς καιρός και εκτός που του πήρανε τη γυναίκα, έφαγε και σαράντα παρά μίαν. Κι όταν πήρε τα βρεμένα του να φύγει είπε αυτό το ρητό.

Η Τρυπητή από ταχυδρομική κάρτα.
Με την ευγενή παραχώρηση του Δημήτρη Νεοφύτου.

ΤΡΑΜΟΥΝΤΑΝΑ

Στεκόμουνα στα σκαλάκια και κοιτούσα το λιμάνι. Ερημιά παντού. Ούτε ένα καράβι, ούτε για σημάδι. Κάτι μαούνες δεμένες στα ρεμέντζα τους περιμένανε χρόνια πότε θάρτει κανένα βαπόρι να φορτώσουν τα χαρούπια, 2-3 βδομάδες κάθε χρόνο. Πεντέξι σαραβαλιασμένες βάρκες στη στεριά και δυο τρεις απόμαχοι ψαράδες. Τα καΐκια της Κερύνειας 6-7 μεγάλα κι άλλα μικρότερα τα ’φαγε όλα η μανιασμένη τραμουντάνα, όπως λέγαμε το βοριά.

Ορμούσε ακάθεκτη, γιατί δεν υπήρχε κυματοθραύστης και σάρωνε τα πάντα. Πολλές φορές το ’παιρναν χαμπάρι όσοι αγρυπνούσαν και χτυπούσαν τις καμπάνες, για να σηκωθούν όλοι να βοηθήσουν, για να βγουν στη στεριά οι ψαρόβαρκες. Τα μεγάλα καράβια μέναν στο έλεος του Θεού.

Άκουγες τους ναύτες που προσπαθούσαν μες το κρύο, τη βροχή και το σκοτάδι να δέσουνε διπλές παρούμες ίσως τα κρατήσουν και σχιζόταν η καρδιά σου. Αν αντέχαν οι παρούμες, καλώς· αλλιώς και κοβόταν καμιά, εδιπλάρωνε το ένα καράβι κοντά στο άλλο και χάνονταν αδελφωμένα.[18]

Οι γυναίκες σπαράζανε βλέποντας τους συζύγους και γονιούς τους να θαλασσοδέρνονται χωρίς ελπίδα. Άλλες τρέχανε και γονατούσανε μπροστά στην Παναγία τη Χρυσοπολίτισσα να βοηθήσει τους θαλασσοδαρμένους, άλλες φέρνανε το καντήλι της Παναγιάς και το αδειάζανε στη θάλασσα.

Και πράγματι πολλές φορές βρέθηκα την ώρα που αδειάζανε το καντήλι και είδα τα κύματα να υποχωρούν για αρκετή ώρα και γλίτωναν τουλάχιστο οι ναύτες. Είδα πάρα πολλές τέτοιες τραγωδίες αλλά ευτυχώς χωρίς ανθρώπινα θύματα. Το πρωί κατεβαίνανε όλοι οι πολίτες, για να δουν το φριχτό θέαμα της καταστροφής. Στις 11 η ώρα κατέβαινε ο Άγγλος διοικητής της Κερύνειας, έβλεπε τα συντρίμμια, έβγαζε μερικές φωτογραφίες για σουβενίρ και έφευγε, χωρίς να μπει στον κόπο να ρωτήξει αν αυτοί οι άνθρωποι που μείνανε σαν το φτερό στον άνεμο, έχουν ψωμί να φάνε; Οι γυναίκες τους, τα παιδιά τους, πώς ζουν; Έχουν ρούχα να μην κρυώνουν; Έχουν παπούτσια στα πόδια; Γι’ αυτό τα παιδιά σχεδόν όλα παίρναν το δρόμο της ξενιτιάς. Και η Κερύνεια μαραίνεται και λιγοστεύουν οι κάτοικοί της.

Πολλές οικογένειες μείνανε χωρίς προστάτη. Οι μάνες παίρνουν τη θέση του οικογενειάρχη. Με χίλια βάσανα να μεγαλώσουν τα παιδιά τους. Θυμάμαι την κυρά Ροδού με πέντε παιδιά - τρία κορίτσια και δυο αγόρια. Τριάντα χρόνια ο σύζυγος στη ξενιτιά. Μεγάλωσε τα παιδιά της, τα πάντρεψε χωρίς πατέρα.

Η οικογένεια Αλέξη Μιχαηλίδη. Πέντε κόρες[19] μείνανε πεντάρφανες από πατέρα, μητέρα[20] κι αδελφό[21]. Μέσα σε πέντε χρόνια παντρευτήκανε και οι πέντε Κερυνειώτες. Ο ένας ήμουν ο υποφαινόμενος.

Βάρκες καλά δεμένες, περιμένουν κατά μέτωπο την
τραμουντάνα στη δεκαετία του 1950.Αρχείο Έρσης Δημητριάδου.

Η οικογένεια Αλέξη Μιχαηλίδη γύρω στο 1928-29.Ιστάμενοι από αριστερά, Παναγιώτης, Κοραλλία καιΔέσποινα. Καθήμενοι από αριστερά, Φροσούλλα,Ρεβέκκα, Άννα, Αλέξης και η μικρή Έλλη.
Με την ευγενή παραχώρηση της Έλλης Γιαγκιώζη.

ΚΕΡΥΝΕΙΩΤΙΚΕΣ ΚΟΥΒΕΝΤΕΣ

Το 1930 ήταν η πιο δύσκολη χρονιά για όλο τον κόσμο και προ πάντων για τους Κερυνειώτες[22] που περίμεναν από τη θάλασσα να ζήσουν. Δύο απ’ αυτούς ήταν τα αδέλφια Πιλιεττής και Κάκκαρης. Και οι δύο καλοί θαλασσινοί, τον ένα τον λέγανε Χριστόδουλο και τον άλλο Αναστάση. Στο 1930 τους θυμάμαι γύρω στα 60 τον ένα και 65 τον άλλο. Γερά ποτήρια και οι δύο ξέμπαρκοι πολεμούσανε με την πετονιά και το καλαμίδι να πιάσουνε καμιά οκά ψάρι να το πουλήσουνε, για να βγάλουνε το μεροκάματο. Δηλαδή πότε ένα πότε δυο σελίνια. Με αυτά έπρεπε ν’ αγοράσουν ψωμί, τσιγάρα, μια ρέγγα και την απαραίτητη μπουκάλα το κρασί. Αν περισσεύανε 2-3 γρόσια τα πίνανε στον πάγκο του ταβερνάρη και όποιος είχε παραπάνω κερνούσε τον άλλο ένα ποτήρι κρασί.

Εκείνο το βράδυ ο ένας, ο Πιλιεττής, έβγαλε 1-2 σελίνια, έκατσε στον πάγκο και τα πιε όλα. Ο Κάκκαρης καθόταν στη γωνιά του καφενείου και κάπνιζε το τσιγαράκι του σκεφτικός. Ποιος ξέρει, δεν είχε λεφτά να πιει· ίσως νάταν αδιάθετος; Ο Πιλιεττής τα κοπάνησε, κατέβηκε σιγά σιγά απ’ το σκαμνί του πάγκου και προχώρησε προς το διάδρομο του καφενείου, για να βγει στο δρόμο κάτι πολύ δύσκολο για ένα μεθυσμένο.

Πότε αρπαζόταν από μία καρέκλα, πότε απάνω σ’ ένα τραπέζι, κι εμείς σταματήσαμε την πρέφα και κάναμε γούστο. Εν τέλει τα κατάφερε και βρέθηκε στην άλλη άκρη του καφενείου κοντά στην έξοδο. Δεν ξέρω πώς τα 'φερε ο διάολος και αντί να πάει στην πόρτα βρέθηκε μπροστά στον αδελφό του τον Αναστάση, που καθόταν σκεφτικός. Σκύβει μπροστά του και τον κοιτάζει με ύφος σοβαρό. Μετά σκύβει στο αφτί του και του λέει: «Ρε Αναστάση, ρε αδέλφι, εσού είσαι, εκατάλαβά σε.»

Ήθελε τάχατες να του πει ότι δεν ήταν μεθυσμένος, αφού κατάλαβε τον αδελφό του. Και από τότες έμεινε η φράση «εκατάλαβα ρε Ανστάση» και άμα πιάνανε κανένα να κλέβει στα χαρτιά, κάτι πολύ συνηθισμένο, του λέγαμε «εκατάλαβασε ρε Αναστάση, εσού είσαι».

ΠΑΝΗΓΥΡΙΑ

Οι χαρές της Κερύνειας ήταν πολύ λίγες· δυο πανηγύρια το χρόνο. Ένα στις 8 του Σεπτέμβρη της Παναγίας, το πανηγύρι της Γλυκιώτισσας που ήταν από τα πιο ωραία πανηγύρια της επαρχίας όλης. Και το μεγάλο πανηγύρι του Κατακλυσμού.

Στις 8 Σεπτεμβρίου γινόταν το πανηγύρι της Γλυκιώτισσας, ένα ξωκλήσι πάνω στο κύμα, ένα μίλι στα δυτικά της Κερύνειας. Στο πανηγύρι κατέβαιναν όλα τα γύρω χωριά, ακόμη και απ’ το τούρκικο χωριό, το Τέμπλος, άλλοι για να πουλήσουν τις πραμάτειες τους, άλλοι για να προσκυνήσουν στη χάρη της Παναγίας. Γιατί πάρα πολλοί πιστοί πίστευαν στο θαύμα της. Μια φορά λένε που έπεσε μεγάλο θανατικό (χολέρα) στην Κερύνεια, όσοι κατέφυγαν στη χάρη της γλιτώσανε. Γι’ αυτό πήρε και το όνομα Γλυκιώτισσα.[23]

Το ξωκλήσι της Γλυτζιώτισσας.
Με την ευγενή παραχώρηση της Αλίκης Γεωργιάδου.

Ο κόσμος κατέβαινε από όλα τα γύρω χωριά να προσκυνήσει στη χάρη της Παναγίας και να πάει βόλτα με το πανί, με τις βάρκες τις Κερυνειώτικες, μέχρι το ‘Νησί’[24]. Οι Κερυνειώτες, οι βαρκάρηδες, έκαναν χρυσές δουλειές στις δυο μέρες της πανήγυρης. Πολλοί από τα γύρω χωριά, προ πάντων οι σκάπουλλοι κι οι κορασιές, μπαίναν στις βάρκες για μια βόλτα με πανί μέχρι το ‘Νησί,’ για να χαρούν και να απολαύσουν τη θαλασσινή αρμύρα βουτώντας τα χέρια τους στην θάλασσα. Επιστρατεύονταν όλες οι βάρκες και κάποτε μερικές μαούνες.

Οι Κερυνειώτες το ’ριχναν στο γλέντι από το βράδυ μέχρι το απόγευμα της άλλης μέρας. Η παρέα του πατέρα μου ήταν η πιο μεγάλη· οι πιο πολλοί ναύτες και ένας καπετάνιος[25]. Συνήθως πηγαίναμε δια θαλάσσης όλοι της παρέας μας σε μια μαούνα με τα συμπράγκαλά μας. Σούβλες, κρασί, ψωμιά, κρέας κι άλλα. Πολλοί εκτός από τα τρόφιμα κουβαλούσαν μαζί τους και τα κρεβάτια τους. Γιατί το ’χανε τάμα να κοιμηθούν το βράδυ, ανήμερα της γιορτής, στη χάρη της.

Θυμάμαι όταν ήμουνα μικρός, η παρέα του πατέρα μου πάντα μέναμε τελευταίοι, γιατί ο καπετάνιος ήτανε και επίτροπος της εκκλησιάς. Δε θα ξεχάσω την ημέρα που γλεντούσαμε και κατά το μεσημέρι σηκώθηκε δυνατός αέρας. Οι ναύτες ανησυχήσανε πώς θα γυρίσουμε πίσω στην Κερύνεια με τόσον αέρα· μηχανές δεν υπήρχαν τότες μόνο πανιά.

Απάνω στο γλέντι σηκώθηκε ένας ναύτης να πάει για νερό του κοντά στη θάλασσα. Άμα γύρισε πάει κοντά στον καπετάνιο και του μιλά κρυφά στ’ αφτί. Τότε βλέπω τους ναύτες να σηκώνεται ένας ένας και να φεύγει για τη μαούνα. Πώς συνεννοηθήκανε μεταξύ τους, μένει μυστήριο για μένα. Βλέπω την μαούνα να ξεμακραίνει από τη στεριά και να κάνει βόλτες στ’ ανοιχτά. Οι γυναίκες βουβάθηκαν. Βλέπει η μια την άλλη και φοβούνται να ρωτήσουν τι συμβαίνει.

Ο καπετάνιος κρυφομιλά με μερικούς φίλους του. Άρχισε να σουρουπώνει κι η μαούνα μένει ακόμα στ’ ανοιχτά κάνοντας βόλτες. «Άντε» λέγει ο καπετάνιος «πάρτε τα παιδιά και δρόμο», χωρίς να δώσει καμιά εξήγηση. Έτσι γυρίσαμε με τα πόδια στα σπίτια μας τα παιδιά, οι μανάδες και δυο τρεις γέροι.

Μετά από πολλούς μήνες έμαθα απ’ τον πατέρα μου περί τίνος επρόκειτο. Εκείνο το βράδυ της ογδόης Σεπτεμβρίου έβγαλε η θάλασσα ‘λαττάδες’. Οι ‘λαττάδες’ ήταν κάτι χοντρά δοκάρια που ’φευγαν από τα παράλια της Μικράς Ασίας. Οι Τούρκοι κόβανε τα δοκάρια από τα ψηλά βουνά της Τουρκίας αλλά ο μόνος τρόπος για να τα κατεβάσουν στην παραλία ήταν τα ποτάμια. Στην εκβολή του ποταμού κάνανε φράγμα πάλιν με δοκάρια και σταματούσαν τη ροή των ξύλων στη θάλασσα. Αλλά πολλές φορές ξεχειλούσε το φράγμα και τα δοκάρια ανεμπόδιστα παίρνανε το πέλαγος. Αυτό ήταν ένα δώρο του θεού για μας. Γι’ αυτό τα σπίτια τα παλιά, τα Κερυνειώτικα, είχανε στέγες ξύλινες με ‘λαττάδες’ της Ανατολής όπως τα λέγανε.[26] Πολλές φορές τα ανακάλυπτε η ακτοφυλακή και τα έβγαζε σε δημοπρασία. Τα μισά λεφτά τα έπαιρνε το δημόσιο και τα άλλα μισά αυτός που τα ’βρισκε.

Εκείνο το βράδυ που φορτώσανε τη μαούνα μέχρι τα ξάρτια βλέπει ο ένας τον άλλο και ρωτά τι να τα κάνουν. Να τα πάρουν στο λιμάνι θα τα κατάσχει ο Εγγλέζος. Σηκώνεται ο καπετάν Παναγής και λέει. «Αυτά παιδιά δεν ανήκουν σε μας, ανήκουν στη χάρη της». Διατάζει να βγει όλη η ξυλεία στη στεριά, να τα βάλουν μέσα στην εκκλησία και να την κλειδώσουν. Αμέσως εκτελέστηκε η διαταγή του καπετάνιου. Και πράγματι κανένας ναύτης δε διαμαρτυρήθηκε, παρά μόνον όλοι τους έβαλαν χέρι και ξεφορτώθηκε όλη η ξυλεία μέσα στο παρεκκλήσι.

Πήρε τα κλειδιά ο καπετάνιος και τα παρέδωσε σε άλλον επίτροπο, μαραγκό, για να γίνουν καινούργιοι σκάμνοι στην εκκλησιά.

Εορτασμός του κατακλυσμού, 1919.
Με την ευγενή παραχώρηση του Ανδρέα Χατζηβασιλείου.

Το πανηγύρι του κατακλυσμού ήταν το πιο μεγάλο γεγονός της χρονιάς και διαρκούσε δυο μέρες. Μαζευόταν όλη η επαρχία και πολλοί Λευκωσιάτες. Από πολύ νωρίς φτιάχνονταν οι καλύβες για τους λοκματσήδες και τους άλλους ψιλικατζήδες και μαζευόταν όλη η επαρχία να διαγωνισθεί στα θαλάσσια αγωνίσματα, τους Κυπριακούς χορούς, τα τσιατίσματα και το πιθκιάβλι (αυλός). Την Κυριακή γίνονταν οι προκριματικοί θαλάσσιοι αγώνες. Τη Δευτέρα γίνονταν οι τελικοί αγώνες. Το βράδυ γίνονταν οι διαγωνισμοί στους Κυπριακούς χορούς, στα δίστιχα τραγούδια και τα τσαττίσματα Στο χορό παίρναν μέρος και Τούρκοι χορευτάδες που πολλές φορές παίρναν τα πρώτα βραβεία. Η γιορτή τέλειωνε με την απονομή των επάθλων από το Μητροπολίτη Κυρηνείας. Ο πρώτος εμπνευστής και πρωταγωνιστής και δημιουργός της μεγάλης αυτής πανήγυρης ήταν ο αείμνηστος Γεώργιος Καραγιάννης διευθυντής του δημοτικού σχολείου Κερύνειας επί τριάντα συνεχή χρόνια.[27]

ΤΟ ΤΑΜΑ

Θυμάμαι ένα ασημένιο καράβι ήταν κρεμασμένο ψηλά πάνω απ’ την εικόνα του Αρχαγγέλου Μιχαήλ, του πολιούχου άγιου της Κερύνειας. Η εκκλησία του είναι χτισμένη στον πιο ψηλό βράχο μέσα στην καρδιά της παλιάς πόλης. Τον είχανε προστάτη άγγελο οι θαλασσινοί από πολλά χρόνια. Όπως λέει και το τροπάριο «εκ των κινδύνων λύτρωσαι ημάς ως ταξιάρχης των άνω δυνάμεων.» Γιατί οι Κερυνειώτες ναυτικοί ήταν οι πιο θαλασσοδαρμένοι από όλους τους ναυτικούς της Κύπρου.

Τα βόρεια ακρογιάλια της Κύπρου ήταν τα πιο επικίνδυνα για τα καράβια. Οι φουρτούνες, οι τραμουντάνες όπως λέγαν το βοριά, ξεσπούσαν τόσο άγρια και βγάζαν το άχτι τους στα βράχια. Οι ξένοι ναυτικοί απόφευγαν το λιμάνι μας σαν ο διάολος το λιβάνι. Είχαν πικρή πείρα γιατί είχαν χάσει πολλά καράβια. Το λιμάνι ήταν εκτεθειμένο στους δώδεκα ανέμους όπως λέγανε οι ντόπιοι. Παρ’ όλες τις ζημιές, παρ’ όλες τις απώλειες, οι Κερυνιώτες ναυτικοί συνέχιζαν να οργώνουν χειμώνα καλοκαίρι το πέλαγος μεταξύ Κύπρου και Τουρκίας.

Ο ταρσανάς της Τσιακκιλέρης γύρω στο 1929.
Στα αριστερά οι Αναστάσης, Ανδρέας, και Ερμής με το πατέρα τους καπετάν Ματθαίο Καριόλου και το μάστρε Παναή.
Με την ευγενή παραχώρηση της Μαργαρίτας Καριόλου-Λαμπράκη.

Στον ταρσανά όπως λέγαν το ναυπηγείο της Κερύνειας, που ’ταν εκεί που ’ναι σήμερα χτισμένο το ξενοδοχείο "Dome", φτιάχνανε καράβια συνέχεια. Το 1920 φτιάχναν ένα καράβι που ανήκε σε δυο αδέλφια[28] πούχαν μεγάλο ξυλεμπορικό στην Κερύνεια και άλλο ένα στη Λευκωσία. Έκαναν το εμπόριο Κύπρου-Τουρκίας. Προτού ρίξουν το καράβι το βαφτίσανε ‘Πετράκη.’ Άμα το ρίξανε στη θάλασσα έπρεπε να το ρυμουλκήσουν στο λιμάνι, για να το αρματώσουν με πανιά. Ρυμουλκά δεν υπήρχαν τότε. Το λιμάνι απέχει περίπου 500 μέτρα απ’ τον ταρσανά. Δυο βάρκες με κουπιά ανάλαβαν να το ρυμουλκήσουν. Το καράβι ήταν βαρύ και οι ναύτες κουράστηκαν στα μισά.

Ακριβώς στα μισά είναι η πέτρα του Αρχαγγέλου. Είναι ένας βράχος περίπου 50 μέτρα από τη στεργιά ακριβώς απέναντι στην εκκλησία. Ο βράχος άμα γεμίζαν τα νερά δε φαίνεται· άμα τραβηχτούν ξενερίζει περίπου ένα πόδι. Οι ναύτες θέλανε να περάσουν ανοιχτά από το βράχο αλλά, πώς τα ‘φερε ο διάολος, φυσάει ένα ελαφρό αεράκι και να σου το καράβι πάει κι αράζει πάνω στην πέτρα του Αρχαγγέλου. Δυο μέρες πολεμούσανε να το ξεκολλήσουν αλλά δεν έγινε τίποτα.

Την τρίτη μέρα, αφού είδαν ότι δε γίνεται τίποτα τα παράτησαν. Ένας ηλικιωμένος ναυτικός, που ’χε φάει τη θάλασσα με το κουτάλι, όπως λένε οι ναυτικοί, κάτι ήξερε από τάματα και αγίους. Είδε τα δυο αδέλφια, τους καραβοκύρηδες, να στέκονται παράμερα αμίλητοι. Πάει κοντά τους ο μπάρμπα Σταμάτης, έτσι τον λέγανε, παίρνει το θάρρος και τους ρωτάει. «Δε μου λέτε αφεντικά μήπως έχετε τίποτα προηγούμενα με τον Αρχάγγελο;» και έδειξε με το χέρι του την εκκλησία από πάνω. Τα δυο αδέλφια προς στιγμή τα χάσανε. Δεν έδωσαν καμιά απάντηση στον μπάρπα Σταμάτη.

Σκυφτοί και σκεφτικοί τράβηξαν για την εκκλησία. Ούτε μισή ώρα δεν πέρασε. Φυσά ένας αέρας στεριανός και το καράβι άρχισε να σαλεύει. Σε μία ώρα το καράβι ρυμουλκήθηκε στο λιμάνι.

Τι κουβέντες αλλάξανε τα δυο αδέλφια με τον Αρχάγγελο μόνο αυτοί ξέρουν. Εμείς το μόνο που ξέρουμε είναι ότι το καράβι πήρε το όνομα ‘Αρχάγγελος'[29] και ένα ασημένιο ομοίωμα του καραβιού ήταν κρεμασμένο πάνω από την εικόνα του Αρχαγγέλου μέχρι την ημέρα που ξεριζωθήκαμε απ’ την Κερύνεια μας.

Η «Πέτρα του Αρχαγγέλου».
Με την ευγενή παραχώρηση της Στάλως

Σύντομη Ιστορική Αναφορά στην Οικογένεια Ποέρου[30]

Δρ Έρση Δημητριάδου

Σύμφωνα με τις υπάρχουσες πληροφορίες, ο καπετάν Bernard Boero και η γυναίκα του Λενουδία, που ίσως ήταν Κερυνειώτισσα, απόχτησαν τρεις γιους, τον Αργούρο, το Σάββα και το Χατζηκωσταντή.

Ο Αργούρο, που μάλλον ήταν ο πρωτότοκος γιος, παντρεύτηκε την Κατερίνα (1819- ;) και απόχτησε τρία παιδιά, την Πηνελόπη (1842- ;), τη Θέκλα (1845- ;) και το Χρύσανθο (1851- ;). Τα τρία αδέλφια φαίνεται πως διατηρούσαν ραφτάδικο στην Κερύνεια. Αργότερα όμως, ο Χρύσανθος Ποέρος στα τελευταία χρόνια της τουρκοκρατίας διετέλεσε δημοδιδάσκαλος.[31] Η άφιξη των Άγγλων στην Κύπρο τον βρίσκει λιμενάρχη Κερύνειας. Το 1881, διορίστηκε δικαστής στο οθωμανικό δικαστήριο Κερύνειας στη θέση του Γρηγόρη Δημητριάδη, που είχε υποβάλει παραίτηση το Νοέμβριο του 1880. Μετά τις νομοθετικές μεταρρυθμίσεις του 1883, ο Χρύσανθος Ποέρος διετέλεσε κωμοδίκης στο Λεονάρισσο και στα Λεύκαρα.

Ο Σάββας, ο προπάππος του συγγραφέα, ακολούθησε το επάγγελμα του πατέρα του και ήταν ναυτικός. Παντρεύτηκε την Έλενα (1824 - ;) Κερυνειώτικης καταγωγής, η οποία σύμφωνα με τον Ιταλό πρόξενο ήταν αρτοποιός. Απόχτησαν έξι παιδιά, τη Μαρία, τον Κωσταντή, το Γιώργο, την Πολυξένη, τη Χρυσταλλού και την Καλομοίρα. Η Μαρία (1845- ;), για την οποία προς το παρόν δεν υπάρχουν άλλα στοιχεία, ήταν οικοκυρά. Ο παππούς του συγγραφέα, Κωσταντής (1847-1922;), ήταν, πάλι σύμφωνα με τον Ιταλό πρόξενο, ναυτικός. Ο Κωσταντής απέκτησε μόνο ένα γιο, το Συμεών. Ο Γιώργος (1854-1929), ήταν και παρέμεινε ναυτικός.[32] Παντρεύτηκε την Κερυνειώτισσα Μαρίτσα Χατζηπέτρου Βράχα (; -1959) και απόχτησαν πέντε παιδιά, τον Πέτρο, την Ελένη, τη Θεοδώρα, το Σάββα και το Θρασύ. Ο Πέτρος εγκαταστάθηκε στη Λευκωσία και εργαζόταν στο κτηματολόγιο. Παντρεύτηκε την Κλεονίκη Μεσαρίτη από τη Λευκωσία. Η Ελένη έμεινε στην Κερύνεια και παντρεύτηκε τον Κυριάκο Σπύρου από το Καζάφανι που έγινε γνωστός ως «Ποέρος». Η Θεοδώρα έμεινε και αυτή στην Κερύνεια και παντρεύτηκε τον Κώτσιο Γεωργιάδη. Ο Σάββας και ο Θρασύς τελικά μετοίκησαν στη Λευκωσία και ίδρυσαν τα καταστήματα «Ποέρος». Παντρεύτηκαν, ο πρώτος τη Γεωργία Παφίτη και ο δεύτερος την Ελέγκω Κυριακίδη. Ελάχιστα στοιχεία υπάρχουν για την Πολυξένη (1855- ;), γνωστή ως «Ξενού», αλλά είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι πάλι σύμφωνα με τον Ιταλό πρόξενο, αυτή ήταν ναυτικός. Η Χρυσταλλού (1857-1928) παντρεύτηκε τον καπετάν Νικολιό Χατζηχριστοφή (1852-1932) και ήταν οικοκυρά. Υιοθέτησε το Χριστόφορο Ιωάννου, γνωστό σε μας ως Χριστοφή Κέστα. Η Καλομοίρα επίσης οικοκυρά, παντρεύτηκε το Γιασεμή Χατζαντώνη και απόχτησε τουλάχιστον ένα γιο, τον Παναγή Γιασεμή.

Ο Χατζηκωσταντής παντρεύτηκε τη Μαρία, επίσης Κερυνειώτισσα, και απόχτησε και αυτός τρία παιδιά, το Βεναρδύ (1845- ;), την Έλενα (1847- ;) και την Ολυμπία (1860- ;). Ο Βεναρδύς στα πρώτα χρόνια της αγγλοκρατίας, φαίνεται να ήταν εγκατεστημένος με την οικογένειά του στη Λάρνακα. Αργότερα εμφανίζεται ως έκτακτος φοροεισπράκτορας στην επαρχία Πάφου.

Σημειώσεις:

[1] Ο Κωσταντής Ποέρος γεννήθηκε γύρω στο 1847 στην Κερύνεια. (Κρατικό Αρχείο (ΚΑ). SA1/13476).

[2] Ο καπετάνιος Bernard Boero, o προ-προπάππος και πατριάρχης της οικογένειας Ποέρου στην Κύπρο, μετοίκησε στην Κερύνεια από τη Σαρδηνία στις αρχές του 19ου αιώνα. (ΚΑ. SA1/13476).

[3] Στα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας, ο κεφαλικός φόρος επιβάρυνε συλλογικά όλους τους Χριστιανούς άνδρες, που ήσαν μεταξύ 15-70 χρόνων και Οθωμανοί υπήκοοι. Τα 27 γρόσια που αντιστοιχούσαν ανά κεφαλή, απάλλασσαν τους Χριστιανούς υπηκόους της οθωμανικής αυτοκρατορίας από τη στρατολογία. Ο μουχτάρης κάθε κοινότητας είχε την ευθύνη περισυλλογής και πληρωμής του φόρου στα δημόσια ταμεία. Το Δεκέμβρη του 1878, οι Αγγλικές αρχές τροποποίησαν και το μετέτρεψαν σε ατομικό φόρο. Οι φοροεισπράκτορες θα εισέπρατταν 2 σελίνια και 6 γρόσια, ανεξαίρετα, από όλους τους Χριστιανούς και Μουσουλμάνους άνδρες ηλικίας 18-60, πλην αυτών μη Οθωμανικής υπηκοότητας. Ο φόρος καταργήθηκε το 1906.

[4] Αυτό ήταν παρανόμι.

[5] Τα κερυνειώτικα καΐκια πήγαιναν και στα ελληνικά νησιά και στην Αίγυπτο.

[6] Σύμφωνα με προφορική αναφορά του Αιμίλιου Ποέρου, το όνομά της ήταν Μηλιά. (Αρχείο Προφορικής Ιστορίας Κερύνειας Έρσης Δημητριάδου.)

[7] Δάσκαλος τότε ήταν ο Γεώργιος Λοϊζίδης. (ΚΑ. Ε 9/1. Attendance Statistics, 1884-1894.)

[8] Η Χαριτίνη Ποέρου.

[9] Οι Γιώργος, Αλέξης, Χριστόδουλος ‘Τουμανής’, Φρόσω, Ελενίτσα, Μαρίτσα και Γρηγόρης.

[10] Εδώ ο συγγραφέας ενδεχομένως αναφέρεται στις αδελφές του παππού του, Χρυσταλλού Νικολιού Χατζηχριστοφή και Καλομοίρα Γιασεμή Χατζαντώνη

[11] Στον πρώτο Βαλκανικό πόλεμο.

[12] Η Σεβέρειος Αστική Σχολή Κερύνειας λειτούργησε για πρώτη φόρα το 1912. Χτίσθηκε μετά από μια γενναιόδωρη δωρεά £500 του εκ Λευκωσίας μεγαλέμπορα Δημοσθένη Σεβέρη.

[13] Η εκκλησία θεμελιώθηκε πάνω στα ερείπια αρχαιότερου ναού το 1907. Κτίσθηκε και εξοπλίσθηκε το 1924-25 μετά από δωρεά του ζεύγους Μαρίας και Χατζηγεώργιου Α. Μιχαηλίδη από τη Θέρμια.

[14] Μεταξύ των οποίων ήταν οι καπετάν Παναής Μιχαηλίδης, Νεοκλής Λοΐζου, Σάββας Καράσαββας, Δωρόθεος Καρολίδης, Σάββας Ποέρος και Κυριάκος Σπύρου γνωστός ως ‘Ποέρος.’

[15] Σε εμπιστευτική έκθεση προς τον τοπικό αστυνομικό διοικητή Κερύνειας, Κώστα Δημητριάδη, με ημερομηνία 25 Οκτωβρίου, 1931, ο αστυφύλακας Μουσταφά Σιεφκή αναφέρει ότι οι δύο ‘ένοχοι’ που κατέβασαν την αγγλική και ανάρτησαν την ελληνική σημαία στο διοικητήριο ήταν οι Δημήτρης Γαλακτίου και Σάββας Χατζηλαμπής. (ΚΑ. SA1/1427/1931, σ. 7). Βλέπε επίσης, Άννα Νεοφύτου. ‘Σελίδες από την εξέγερση του 1931 στην Κερύνεια’ Επετηρίδα του Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών. XXVII, Λευκωσία, 2001, σσ. 309-337.

[16] Η γνώστη κακαβιά.

[17] Υπάρχουν διάφορες παραλλαγές του ποιήματος αυτού και στην Ελληνική και στην Τουρκική.

[18] Πάμπολλα ήταν τα Κερυνειώτικα καΐκια που βούλιαξαν μέσα στο λιμάνι. Μικρό παιδί, ο συγγραφέας σίγουρα είδε τη νύκτα της 24-25 Ιανουαρίου, 1934, την αλυσίδα της ‘Αγία Τριάδα’ του καπτάν Ματθαίου Καριόλου να σπάει και αβοήθητο στη τραμουντάνα να κτυπά το ‘Νζεϊλαν Γαζι ’ του καπτάν Χασάν Χουσεήν που ήταν αγκυροβολημένο δίπλα. (ΚΑ. SA1/498/1934.)

[19] Κοραλλία, Δέσποινα, Άννα, Φροσούλλα και Έλλη.

[20] Η Ελένη Παύλου Χατζηχριστοφή πέθανε γύρω στο 1924. Σε δεύτερο γάμο, ο Αλέξης Μιχαηλίδης παντρεύτηκε τη Ρεβέκκα Ιγνατιάδη και μαζί απόχτησαν την Έλλη. Η Ρεβέκκα ήταν πρόσφυγας από τη Μικρά Ασία και είχε βρει καταφύγιο με το μικρό της γιο Αναστάση στην Κερύνεια.

[21] Ο Παναγιώτης Μιχαηλίδης πέθανε στις Ηνωμένες Πολιτείες όπου είχε μεταναστέψει.

[22] Η οικονομία της Κερύνειας εκείνη την εποχή βασιζόταν στη γεωργία, το εμπόριο με τη Μικρά Ασία και τα ελληνικά νησιά, και την εξαγωγή χαρουπιών. Κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, οι εμπορικές συναλλαγές με τη Μικρά Ασία και τα ελληνικά νησιά περιορίστηκαν δραστικά, αλλά η Μικρασιατική καταστροφή το 1922 ήταν καταστροφική για το εμπόριο της πόλης αφήνοντας άνεργους πολλούς από τους ναυτικούς και εργάτες. Προτού καν ορθοποδήσουν οικονομικά, ακολούθησε η πτώση πρώτα στο χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης και μετά σε αυτά της Ευρώπης, καταστρέφοντας το παγκόσμιο εμπόριο. Ταυτόχρονα, στην περίοδο 1928-1930, η Κύπρος πέρασε μια από τις πιο σοβαρές ανομβρίες του αιώνα που εξάντλησαν τα λιγοστά αποθέματα του λαού της και ήταν μ ια από της αιτίες για τις ταραχές που ακολούθησαν το 1931.

[23] Μια άλλη εκδοχή είναι ότι πήρε το όνομα από το γλυκό νερό που βγαίνει από ένα βράχο κοντά στην εκκλησία.

[24] Το νησί Γλυκιώτισσα, πού βρίσκεται στα δυτικά της εκκλησίας γνωστό ως ‘snake island’ ή ‘κουφονήσι.’

[25] Ο καπετάν Παναής Μιχαηλίδης, 1874-1960.

[26] Και από το εμπόριο ξυλείας με τη Μικρά Ασία.

[27] Ο Γεώργιος Καραγιάννης δε δίδαξε 30 συνεχή χρόνια στο δημοτικό σχολείο Κερύνειας. Εργάστηκε σε αυτό διαδοχικά το 1909-1913, 1917-1920 και 1923-1931. (ΚΑ. Ε19/2-E19/10. Attendance Statistics.) Οι δε εορτασμοί του κατακλυσμού στην Κερύνεια προηγούνται της άφιξής του εκεί. Όπως αναφέρει η ‘Φωνή της Κύπρου,’ τις 10/22 Μαΐου, 1896, «Η εορτή του Αγίου Πνεύματος θα εορτασθή πανηγυρικώς εν Κυρηνεία, θα τελεσθώσι δε λεμβοδρομίαι και διάφορα άλλα αγωνίσματα.»

[28] Οι αδελφοί Μιτσίδη.

[29] Ένα άλλο καΐκι των αδελφών Μιτσίδη, 24 τόνων, με το όνομα ‘Αρχάγγελος’ βούλιαξε στη Μελαντρίνα , κοντά στον Αγ. Αμβρόσιο στις 21 Αυγούστου, 1918. Το είχε πιάσει τραμουντάνα καθώς φόρτωνε χαρούπια εκ μέρους του Πέτρου Βράχα με προορισμό τη στρατιωτική διοίκηση Αμμόχωστου. Καπετάνιος ήταν ο Μιχάλης 'Πουπάς’ Μιχαηλίδης, και ναύτες οι Γιάννης Χατζηθεοδούλου, Στέφανος Κωνσταντινίδης και Τούλης Νικόλα. (ΚΑ , SA1/997/1918.)

[30] Πηγές: Δημητριάδου, Έρση «Εργασία υπό εξέλιξη: Έξι οικογένειες της Κερύνειας», και ΚΑ. SA1/5161, SA1/13476, SA1/13512.
[31] Παρατίθεται με επιφύλαξη. Η αναφορά του Γεώργιου Γεωργίου δε συμφωνεί με αυτήν του Λοΐζου Φιλίππου για τους δημοδιδάσκαλους της Κερύνειας στα χρόνια της τουρκοκρατίας, και αποτελεί θέμα περαιτέρω μελέτης. Βλέπε: Γεωργίου, Γ. Ι. «Η Κερυνία επί Τουρκοκρατίας και κατά τα πρώτα έτη της Αγγλικής Κατοχής», Κερύνεια, 1972 και Φιλίππου, Λ. Τα Ελληνικά Γράμματα εν Κύπρω. Λευκωσία, 1930.

[32] Ήταν μαζί με τους Αναστάσιο Νικόλα, Στέφανο Κωνσταντίνου και Σάββα Κελέσιη, ένας από τους 4 ναύτες του πληρώματος της «Ευαγγελίστριας» που το Γαλλικό ναυτικό τορπίλισε στα Μουλιά της Πάφου στις 6 Φεβρουάριου, 1917. Καπετάνιος του «Ευαγγελίστρια» ήταν ο Μιχαήλ Κελέσιης και πλοιοκτήτης ο Σάββας Χαραλάμπους. ΚΑ. SA1/504/1916.

Στα μονοπάτια της θύμησης και της νοσταλγίας

2012-01-26T09:38:00.000+02:00

Γρηγόρης Κατσελλής (1944- )
Δήμος Κερύνειας
τεύχος 12, Ιούλιος 2009

Πολλές φορές μου έρχονται στο νου θύμησες και βιώματα από τηζωή μας στη μικρή και νοσταλγική μας πόλη, την Κερύνεια. Και κάποιες φορές μούπέρασε από το νου η ιδέα να καταγράψω τις πιο δυνατές αναμνήσεις, για να δώσω,όσο μου είναι δυνατόν, την εικόνα της ζωής στην Κερύνεια του παλιού καιρού.

Αυτά λοιπόν που γράφω είναι, για να θυμίσουν στουςπαλαιότερους την ήρεμη, απλή ζωή που ζούσαμε τότε. Όμως θέλω προπάντων ναγνωρίσουν οι νεότεροι Κερυνειώτες έστω και έμμεσα τον παλμό της καθημερινήςζωής, που χαρακτήριζε τη ζωή της μικρής μας πόλης και που ζήσαμε εμείς στανεανικά μας χρόνια.

Αρχίζοντας λοιπόν από πολύ νωρίς φέρνω στη μνήμη μου τομικρό νηπιαγωγείο της Κάτω Κερύνειας, με την υπέροχη δασκάλα μας, την κ.Αργυρούλα.

Ήταν μια γλυκιά κοπέλα γύρω στα 22-25, με καστανόξανθα πυκνάμαλλιά, ριγμένα στους ώμους. Μάλλον ξανθή, λίγο παχουλή, πρόσχαρη καιγελαστή. Η γλυκιά, λεπτή φωνή της συνταίριαζε με την όλη συμπεριφορά της όχιμόνο προς τα παιδιά αλλά και προς τους γονείς, γι' αυτό και ήταν αγαπητή σεόλους.

Το μικρό αυτό νηπιαγωγείο, δεν είχε καμιά ομοιότητα με τασημερινά νηπιαγωγεία, με τις τσουλήθρες και τα άλλα σύγχρονα παιδικά παιγνίδια.Βρισκόταν ακριβώς πάνω από το λιμάνι και ήταν το σπίτι, όπου ζούσε η κ.Αργυρούλα μαζί με τη μάνα της. Ήταν πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία και βολεύτηκανεκεί, νοικιάζοντας το σπίτι από τον κ. Καζινιέρη, δίπλα από το σπίτι τουΓιαννάκη Γαλακτίου.

Το νηπιαγωγείο ήταν όλο κι όλο το μεγάλο δωμάτιο τουσπιτιού, ο γνωστός «ηλιακός».

Η βόρεια πλευρά του έβλεπε προς το λιμάνι. Από εκεί βλέπαμεόλη τη θέα του λιμανιού με τις ψαρόβαρκες και τα λιγοστά καραβάκια που ήταναραγμένα εκεί.

Στην άκρη του δωματίου αυτού υπήρχε ένα μεγάλο τετράγωνοτραπέζι και τα παιδιά κάθονταν γύρω και άκουγαν με προσοχή τις ιστορίες και ταπαραμύθια, που μας έλεγε η κ. Αργυρούλα. Αλλά εκεί μαθαίναμε ακόμη πώς ναδιαβάζουμε και να γράφουμε. Δεν ήταν ακριβώς νηπιαγωγείο, παρόλο που έτσιλεγόταν. Ήταν κάτι σαν προδημοτική τάξη. Αρκετοί από τους μαθητές τουνηπιαγωγείου, που έχαναν χρόνο για λίγες μέρες ή βδομάδες, για να εισαχθούνστο Δημοτικό, κατάφερναν να μπουν στη δεύτερη τάξη του επόμενου σχολικού έτουςμε όλα όσα μάθαιναν στο νηπιαγωγείο.

Στα διαλείμματα χαζεύαμε την κίνηση στο λιμάνι, που φαινόταναπό τη μία ως την άλλη άκρη.

Το ωραιότερο μέρος του νηπιαγωγείου μας ήταν η βόρεια πλευράτου. Σ' αυτό το μέρος έμελλε αργότερα (1955-1956) να συμβεί ένα τραγικό γεγονός, τηςκατάρρευσης του ξύλινου μπαλκονιού φορτωμένο με κόσμο, ο οποίος παρακολουθούσετη γιορτή του κατακλυσμού. Σκοτώθηκε τότε η μαθήτρια του Γυμνασίου μας ΕλένηΤυρίμου από τον Άγιο Αμβρόσιο και βύθισε στο πένθος την πόλη μας και όλο τομαθητόκοσμο της Κερύνειας.

Θυμάμαι κάποιες ψαρόβαρκες, που ήταν ακόμη με πανί καικάποιες άλλες που κινούνταν με κουπιά για κοντινές αποστάσεις.

Από εκεί πάνω βλέπαμε τα καράβια που έφταναν από την ανατολήφορτωμένα με πήλινα δοχεία και σκεύη (στάμνες, τσούκες, και άλλα).

Τα ξεφόρτωναν από την αποβάθρα κοντά στο Τελωνείο και τα στοίβαζαν έξω, δίπλα και απέναντι από το καφενείο του Βράχα.

Όταν υπήρχε εξαγωγή χαρουπιών, υπήρχε μεγάλη δραστηριότηταμε το πήγαινε - έλα των μαούνων, φορτωμένες από σάκους γεμάτους χαρούπια, πουτις έσερνε η «Αστέρω», το τρεχαντήρι του Χαραλάμπη, για να φορτωθούνστο πλοίο που περίμενε έξω από το λιμάνι. Τότε η είσοδος του λιμανιού ήταν σταβόρεια, εκεί που βρίσκεται σήμερα ο παλιός φάρος.

Τα δειλινά του καλοκαιριού μαζευόμαστε όλα τα πιτσιρίκια τηςγειτονιάς και παίζαμε διάφορα παιγνίδια, τρέχοντας στα γύρω σοκάκια. Από τηγειτονιά της Παναγίας της Χρυσοπολίτισσας, στην Τρυπητή και πίσω στη μικρήπλατεία του Δημαρχείου, όπου ήταν και η Δημοτική Αγορά, το γνωστό μαςπαντοπωλείο, όπου στο βόρειο τοίχο του υπήρχε βρύση με πόσιμο νερό και μετάστην οδό Αρχαγγέλου Μιχαήλ, που ήταν το σπίτι μας, μέχρι τη μεγαλοπρεπήεκκλησία του Αρχαγγέλου.

Τα βράδια του καλοκαιριού οι γειτονιές πάνω από το λιμάνι, είχανμια άλλη όψη. Στα στενά δρομάκια έξω από τα περισσότερα σπίτια, οι μανάδες, οιγιαγιάδες και οι παππούδες κάθονταν, για να δροσιστούν από το νυκτερινό αεράκιτης θάλασσας. Κουβέντιαζαν μεταξύ τους, πολλές φορές καθόμαστε κι εμείς ταπιτσιρίκια κι ακούγαμε παλιές ιστορίες και αφηγήσεις των παλαιότερων και κυρίωςτου Καπτάν Νικολή, που οι θαλασσινές του ιστορίες δεν είχαν τελειωμό.

Μεγαλώνοντας μπήκαμε στο Δημοτικό Σχολείο. Ήταν το ΣεβέρειοΔημοτικό, που στέγαζε τις 4 μεγαλύτερες τάξεις, όπου φοιτούσαν οι μικρότεροιμαθητές και το πάνω σχολείο όπως λέγαμε.

Δάσκαλοί μας την εποχή εκείνη ήταν οι Γαλατόπουλος,Ευσταθιάδης, Ν. Χιωτέλης, Προεστός, Παπαϊωάννου, Έλλη Νικολαΐδου, Ιφιγένεια,Θελξινόη, Τ. Μέντζης, Κ. Φυλακτής και άλλοι. Αξέχαστο χαρακτηριστικό γεγονόςπου θυμάμαι την εποχή εκείνη ήταν το σπάσιμο των φλιτζανιών, που μας χάρισαν οιΆγγλοι με τη στέψη της Βασίλισσάς τους, που τα κάναμε θρύψαλα ρίχνοντάς τα χάμωκαι το σκίσιμο των βιβλίων των αγγλικών, σε ένδειξη διαμαρτυρίας εναντίον τωνΆγγλων αποικιοκρατών, που αρνούνταν να μας δώσουν την ελευθερία μας.

Η έναρξη του απελευθερωτικού αγώνα της ΕΟΚΑ το 1955 μαςβρίσκει στην Ε' τάξη του Σεβέρειου Δημοτικού Σχολείου. Το Γυμνάσιο δίπλαβρισκόταν συχνά σε εμπόλεμη κατάσταση. Σχεδόν κάθε βδομάδα ή και συχνότεραγίνονταν διαδηλώσεις και απεργίες και οι συμπλοκές με τους Άγγλους ήταν πολύσυχνές. Εμείς του Δημοτικού παρακολουθούσαμε αρχικά με πολλή ενδιαφέρον καιδιάθεση συμμετοχής στις κινητοποιήσεις των Γυμνασιόπαιδων, αλλά οι δάσκαλοι μάςκρατούσαν μέσα, γιατί έλεγαν πως είμαστε πολύ μικροί για τέτοια. Μάταιαπροσπαθούσε ο τότε διευθυντής του Σχολείου Ευσταθιάδης, που ήταν αρκετάαυστηρός, να μας πείσει ότι οι μικροί μαθητές θα πρέπει να κοιτάζουν μόνο ταμαθήματά τους. Τελικά κάποιοι έγραψαν στον τοίχο του σχολείου «Ευσταθιάδης =Προδότης». Μετά από αυτό ο Διευθυντής μας προσπάθησε να μας εξηγήσει ότι δενείναι καθόλου προδότης, αλλά νοιάζεται για την ασφάλεια και τη μόρφωσή μας.

Τις επόμενες μέρες κάποιοι ύψωσαν την Ελληνική Σημαία στοκτίριο του Σεβέρειου Δημοτικού Σχολείου και σύμφωνα με την πρακτική των Άγγλωντο σχολείο θα 'μενε κλειστό μέχρι να κατέβει η Ελληνική σημαία. Απ' ότι θυμάμαιτο σχολείο έμεινε κλειστό για ένα με δύο μήνες.

Τα καλοκαίρια πηγαίναμε για κολύμπι, με τη συνοδεία κάποιουσυγγενή ή γείτονα, στο λιμάνι, εκεί που ήταν αγκυροβολημένες οι «μαούνες» οιφορτηγίδες των χαρουπιών, κοντά στον κούλα, οι περισσότεροι της ηλικίας μουεκεί έμαθαν να κολυμπούν.

Συχνά ρωτούσαμε ο ένας τον άλλον:

— Εγώ πάω μέχρι τη δεύτερη μαούνα, εσύ;

Ήταν το σημάδι αν κάποιος ήξερε να κολυμπά στα βαθιά νερά ήόχι. Άλλοι προτιμούσαν το κολύμπι πίσω από το κάστρο, τα «φίτζια», όπως ταλέγαμε.

Τότε τα φίτζια στην ακτή σχημάτιζαν ψηλούς λόφους, πουξεπερνούσαν ακόμη και τα 3-4 μέτρα ύψος. Εκεί πηγαίναμε για ένα διάστημα μαζίμε τους γείτονές μας, το Νίκο, την Εύα, τον Ανθούλλη και τη Μαργαρίτα, με τησυνοδεία των μανάδων μας.

Το 1956 μπήκαμε στο γυμνάσιο. Οι απεργίες και οι διαδηλώσειςήταν πάρα πολύ συχνό φαινόμενο. Κυρίως όταν άρχισαν οι απαγχονισμοί ή ότανκάποιος αγωνιστής της ΕΟΚΑ έπεφτε ηρωικά μαχόμενος. Το εθνικό φρόνημα βρισκότανστο απόγειό του εκείνη την εποχή. Όταν ξεκινούσαν οι διαδηλώσεις, γινότανπαρέλαση από το Γυμνάσιο με σημαιοφόρο συνήθως ένα διάκονο της ΜητρόποληςΚυρηνείας, που φοιτούσε τότε στο Γυμνάσιο.

Η παρέλαση προχωρούσε προς την οδό Ελλάδος, όπου σχεδόνπάντα γίνονταν οι συγκρούσεις με τους Άγγλους και τους επικουρικούς Τούρκουςαστυνομικούς, που επιτίθεντο για να αποσπάσουν την Ελληνική σημαία από τοσημαιοφόρο. Οι συγκρούσεις συχνά επεκτείνονταν στις παρόδους και μερικές φορέςτο κυνηγητό των Άγγλων για συλλήψεις διαδηλωτών έφθανε και μέχρι το λιμάνι.

Θυμάμαι χαρακτηριστικά ένα περιστατικό που παρακολούθησε οθείος μου Παράσχος από το σπίτι του, που βρισκόταν κοντά στο σπίτι του ΚούλληΛεπτού πάνω από το λιμάνι.

Ήταν λέει ο Ερμής Χριστοδούλου μαζί με το Λάκη Τυρίμο καιπαραφύλαγαν πίσω από ένα τοιχάκι δίπλα και πίσω από το καφενείο του Βράχα.

Σε λίγο έφθασαν ένα ή δύο φορτηγά στρατιωτικά αυτοκίνηταγεμάτα από Άγγλους στρατιώτες και σταμάτησαν μπροστά από το τελωνείο.

Μόλις κατέβηκαν από τα αυτοκίνητα, εκεί που όλοι οιστρατιώτες ήταν συγκεντρωμένοι, ένας από τους δύο έριξε μια χειροβομβίδα στημέση τους και αμέσως άρχισαν και οι δύο να τρέχουν προς τα πίσω κι από έναδρομάκι βρέθηκαν στην αυλή της εκκλησίας του Αρχαγγέλου, που ήταν το σπίτι τουΝίκου Χιωτέλλη και εξαφανίστηκαν. Οι Άγγλοι στρατιώτες μόλις αντιλήφθηκαν τηχειροβομβίδα, έπεσαν όλοι κάτω και περίμεναν την έκρηξη, όμως δεν έγινε.Φαίνεται ότι η χειροβομβίδα ήταν ελαττωματική.

Αμέσως οι άγγλοι απέκοψαν την περιοχή και άρχισαν έρευνες.Δεν κατάφεραν όμως να τους εντοπίσουν.

Όταν οι διαδηλώσεις ήταν αδικαιολόγητες, οι καθηγητές μαςκαι κυρίως ο Κλεάνθης Γεωργιάδης, ο Γυμνασιάρχης μας, προσπαθούσαν να μαςαποτρέψουν με λόγια ή με έργα, για να μη χάνουμε χωρίς λόγο τα μαθήματά μας.

Κατά τη διάρκεια του αγώνα της ΕΟΚΑ αρκετοί είχαν συλληφθείκαι κρατήθηκαν χωρίς δίκη στα διάφορα κρατητήρια. Αρκετοί από αυτούς ήτανμαθητές των μεγάλων τάξεων του Γυμνασίου.

Λίγο πριν τελειώσει ο αγώνας της ΕΟΚΑ, μερικούς από εμάς,μας ενέταξαν επιτέλους στην ANE (άλκιμος Νεολαία ΕΟΚΑ), πράγμα που επιδιώκαμεαπό καιρό. Ήμαστε δεν ήμαστε 15 χρόνων. Η πρώτη και η τελευταία αποστολή μας,μαζί με το Μάριο Σεργίου, ήταν η ρήψη φυλλαδίων στην εκκλησία του ΑγίουΓεωργίου στην Πάνω Κερύνεια, μια νύκτα της Αγίας Εβδομάδας.

Ένα σημαντικό γεγονός, που έμεινε χαραγμένο στη μνήμη μου,ήταν η απελευθέρωση των πολιτικών κρατουμένων μετά την υπογραφή των συμφωνιώνΖυρίχης - Λονδίνου και η κάθοδος των ανταρτών από τα βουνά. Τρέξαμε όλοι στηνείσοδο της Κερύνειας, στον παλιό δρόμο Λευκωσίας, εκεί, όπου ήταν ο μεγάλοςπλάτανος, για να τους υποδεχτούμε. Ήταν πράγματι στιγμές αξέχαστες, γεμάτεςπερηφάνια. Η μαθητική μας ζωή παρ' όλες τις δυσκολίες είχε και αρκετά ευχάριστακαι διασκεδαστικά, που η μνήμη τα συγκρατεί και τα αναπολεί.

Θυμάμαι σε κάποιο στάδιο μάς ήρθε η επιθυμία να ασχοληθούμεμε τον αθλητισμό. Μαζευόμαστε τα απογεύματα στο σπίτι του Κρίτωνα Γεωργιάδη,μαζί νομίζω ήταν και ο Σκανναβής και ο Γρηγόρης Μιχαηλίδης και κανά δύο άλλοικαι ασκούμασταν κυρίως στο άλμα εις μήκος, στο ύψος και στο άλμα επί κοντώ.Μαζευόμαστε εκεί γιατί στη μεγάλη αυλή εκείνου του σπιτιού, που βρισκόταν στηδιασταύρωση της οδού Ελλάδος και της Περικλέους βρισκόταν μια κανονική τάφροςμε άμμο και μας βόλευε.

Έτσι περνούσαμε αρκετή ώρα ασκούμενοι και συναγωνιζόμαστε οένας τον άλλον με τα πειράγματα και τα αστεία μας.

Σε κάποια άλλη περίοδο, όταν είχαμε μετακομίσει στο σπίτιμας στην Πάνω Κερύνεια, λίγο πιο κάτω από την Καλιφόρνια, ασχοληθήκαμε και μετα παραδοσιακά παιγνίδια, λιγκρί, σκατούλικα κ.ά. Και με το ποδόσφαιρο. Εκείυπήρχαν πολλά κενά οικόπεδα, που τα μετατρέψαμε σε γήπεδα.

Οι πιο μικροί είχαν ιδρύσει και μια ομάδα ποδοσφαίρου στιςγειτονιές αυτές και την ονόμασαν «Ο Πλάτανος», γιατί εκεί κοντά βρισκόταν έναςτεράστιος πλάτανος.

Η ομάδα αυτή προσέλκυσε αρκετούς νεαρούς ποδοσφαιριστές καιείχε επιτυχίες. Διατηρήθηκε για αρκετά χρόνια.

Άλλοτε πηγαίναμε περίπατο στο λιμάνι κουβεντιάζοντας καισυζητώντας ή παρακολουθούσαμε τα καβγαδάκια και πειράγματα μεταξύ των ψαράδωνκαι διασκεδάζαμε από τις αντιδράσεις και τις συμπεριφορές τους. Ήταν οΧαραλάμπης κι ο αδελφός του Τάκης Κελέσιης, ο Χρυσόστομος, ο Παοντής Σεκκίδης,ο Λουκής και οι άλλοι. Ήταν κι ο Πατέρας, αλλά αυτός ήταν μια ξεχωριστήπερίπτωση. Ψάρευε περισσότερο με τις «σκαρκιές» και ήταν ειδικός στο μάζεμα τωνχταποδιών. Πάντοτε ξυπόλυτος τριγυρνούσε τις βραχώδεις ακρογιαλιές, γυρεύονταςχταπόδια. Τα πειράγματά τους κάποτε οξύνονταν και αρκετές φορές είχαν καισπρωξίματα μεταξύ τους, που συνοδεύονταν με τα γιουχαΐσματα τωνπαρευρισκομένων. Θυμάμαι μια μέρα που κάποιος έσπρωξε τον Τάκη Κελέσιη, ενώκρατούσε με το ένα χέρι το ποδήλατό του κι έπεσε μαζί με το ποδήλατό του στηθάλασσα.

Αυτοί οι θαλασσοδαρμένοι και ηλιοκαμένοι άνθρωποι, πουαποτυπωνόταν στο πρόσωπό τους ο κάματος από το ολονύκτιο και ολοήμερο πάλεμα μετη θάλασσα, είχαν το κουράγιο και την όρεξη για αστεία.

Στην εποχή του ψαρέματος της μαρίδας, που τα δίχτυα ήτανκατάμεστα από ψάρι, έβλεπες μικρές ομάδες Κερυνειωτών κατά μήκος του δρόμου τουλιμανιού, κανα δύο μέτρα από τη θάλασσα, που ήταν δεμένες οι ψαρόβαρκες, πουβοηθούσαν τους ψαράδες για το ξεψάρισμα, όπως λέγαμε, των διχτύων από το ψάρι.Κάποιες περιπτώσεις κάποιοι εφευρετικοί ψαράδες, επιστράτευαν το τηγάνι και τηφωτιά καθώς και το κονιάκ, για να προσελκύσουν εθελοντές στο ξεψάρισμα,προσφέροντας φρεσκοτηγανισμένο ψάρι επί του δρόμου και κερνώντας κονιάκ. Εκείγινόταν πραγματικό πανηγύρι δουλειάς και διασκέδασης.

Οι εκδρομές και οι κοντινοί περίπατοι με το σχολείο ήτανμερικές από τις διασκεδάσεις των μαθητών. Συχνός κοντινός περίπατος ήταν τοομαδικό περπάτημα στην Παναγία τη Γλυτζιώτισσα, που το μικρό της εκκλησάκι ήτανκτισμένο στους βράχους μερικά μόνο μέτρα από τη θάλασσα. Περίπατο πηγαίναμεσυνήθως μετά από κάποια γιορτή ή εθνική επέτειο, επειδή οι περισσότεροι μαθητέςπηγαίναμε την επομένη στο σχολείο αδιάβαστοι. Ζητούσαμε περίπατο από τηδιεύθυνση του γυμνασίου, λίγο πριν κτυπήσει το κουδούνι για να μπούμε στιςτάξεις, μ' ένα ιδιόρρυθμο τρόπο φωνάζοντας το γνωστό μακρόσυρτο σύνθημα«Περίπατος...». «Θέλουμε περίπατο...». Τις περισσότερες φορές το αίτημά μαςγινόταν δεκτό και γλυτώναμε τα μαθήματα και την εξέταση.

Στις εκδρομές που πηγαίναμε με τα λεωφορεία, όταν περνούσαμεαπό χωριά ή άλλη πόλη, συνηθίζαμε να τραγουδούμε τον Ύμνο του Γυμνασίου μας.«Της Κερύνειας μας παιδιά το Γυμνάσιο περνά...», για να κάνουμε αισθητή τηνπαρουσία μας. Είναι γεγονός ότι αισθανόμαστε μια περηφάνια τπηγαία και ανεξίτηληγια το Γυμνάσιό μας. Κι όταν επιστρέφαμε πίσω στην Κερύνεια, είχαμε τηναπαίτηση από τους οδηγούς των λεωφορείων να μας περάσουν από το αγαπημένο μαςλιμάνι πριν καταλήξουμε στο χώρο του Γυμνασίου, «ίπι - ίπι - άνι θέλουμελιμάνι» φωνάζαμε ρυθμικά. Και οι οδηγοί δε μας χαλούσαν χατίρι. Φαίνεται πωςάρεσε και στους ίδιους η επίδειξη μέσα από τους δρόμους της Κερύνειας προς τολιμάνι, όπου ακουγόταν πάλι «της Κερύνειας μας παιδιά το Γυμνάσιο περνά...».

Είναι τόσα πολλά που μπορεί κανείς να θυμηθεί από την πόληπου μας γέννησε και μας ανέθρεψε. Όμως οι θύμησες αυτές δεν είναι μόνο γλυκέςαναμνήσεις των παιδικών και νεανικών μας χρόνων, όπως θα συνέβαινε για κάποιαάλλη πόλη της ελεύθερης Κύπρου.

Είναι θύμησες και νοσταλγία που ξυπνούν πληγέςαιμορραγούσες. Γιατί η πόλη μας, η Κερύνεια, βρίσκεται σκλαβωμένη κιαπροσπέλαστη και οι άνθρωποι για τους οποίους μιλούμε είναι άνθρωποιξεριζωμένοι, ξεσπιτωμένοι ή ακόμα αγνοούμενοι ή σκοτωμένοι από τους Τούρκους.Άλλοι πάλι ξεψύχησαν στην προσφυγιά με το πικρό παράπονο στα χείλη, που δεαξιώθηκαν να δουν την πόλη τους ελεύθερη.

Νίκος Φιλίππου Χιωτέλλης (1905-2002)

2012-01-24T14:41:00.000+02:00

Ρήνα Κατσελλή

Δήμος Κερύνειας

τεύχος 16, Ιούλιος 2011

Ο Νίκος Χιωτέλλης, γιος του Φίλιππου Χατζή-Χριστοφή και της Ευφροσύνης το γένος Χατζή-Γιάννη Χιώτη, γεννήθηκε στην Κερύνεια, στις 22 Οκτωβρίου 1905. Οι ρίζες της οικογένειας του πατέρα του ήταν από την Άλωνα, από όπου τον 18ο αιώνα ο προπάππος του, επίσης Φίλιππος, που ήταν ταχυδρομικός υπάλληλος επί τουρκοκρατίας, διάλεξε να εγκατασταθεί στην Κερύνεια.

Η μητέρα του Ευφροσύνη είχε πατέρα Χιώτη και μητέρα από τα Επτάνησα. Η μητέρα της Ευφροσύνης, Μαριού, γνωστή ως Χιώταινα, (γιατί είχε παντρευτεί το Χατζή-Γιάννη Χιώτη από τη Χίο), είχε έρθει στην Κύπρο από τα Επτάνησα το 1856 μαζί με τη μητέρα της Μοσκού και τον αδελφό της Κυριάκο (από τον οποίο προέρχεται η Κερυνειώτικη οικογένεια του Κυριάκου Λιβέρδου). Η Χιώταινα είχε ακόμα δυο αδελφούς, το Σπύρο που ήταν έμπορος εγκατεστημένος στην Αλεξάνδρεια και τον καπετάν Παναή, πλοιοκτήτη και έμπειρο καπετάνιο της Κερύνειας. Η ζωή τόσο της οικογένειάς του όσο και του ίδιου ήταν άρρηκτα δεμένη με τη γενέθλια πόλη του, το λιμάνι, τα καράβια και τη θάλασσά της.

Ο πρόγονός του, ο ευκατάστατος θαλασσινός Χατζή-Χριστοφής, πρωτοστάτησε, τον 18ο αιώνα και συγκεκριμένα το 1783, ύστερα από δυο αιώνες εκδίωξης του ελληνικού στοιχείου από την Κερύνεια, στην αναστήλωση της εκκλησίας της Παναγίας Χρυσοπολίτισσας, στην περιοχή του λιμανιού της πόλης, κάτω από τη σκιά των αδίστακτων βάρβαρων Τούρκων στρατιωτών της τότε Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που έμεναν στο φρούριο. Το γεγονός αυτό στάθηκε η απαρχή της επανεγκατάστασης των γηγενών Ελλήνων στη ρημαγμένη τους πόλη.

Ο Νίκος Χιωτέλλης είχε άλλα τρία αδέλφια. Ο μεγάλος του αδελφός, Χριστόφορος Χριστοφορίδης, δάσκαλος αρχικά και αυτός δικηγόρος στη συνέχεια ήταν άριστος λογοτέχνης, που εγκλωβισμένος το 1974 στο ξενοδοχείο Ντόουμ τραγούδησε σε ποιήματα γεμάτα λυρισμό και ευαισθησία τον καημό της κατεχόμενης Κερύνειας. Άλλα αδέλφια του ήταν ο Μιχάλης (Μάκης) Χριστοφορίδης και η Μαρία Κέστα. Ο ίδιος μεγαλώνοντας προτίμησε να πάρει ως επίθετο αυτό της γιαγιάς του της Χιώταινας, Χιωτέλλης.

Έμαθε τα πρώτα γράμματα στο Δημοτικό Σχολείο της Κερύνειας και για δυο χρόνια φοίτησε στην τότε Ανωτέρα Ελληνική Σχολή Κυρηνείας (που σιγά σιγά μετεξελίχθηκε στο Γυμνάσιο Κυρηνείας). Πήγε μετά στο Παγκύπριο Γυμνάσιο στη Λευκωσία και συνέχισε παρακολουθώντας μαθήματα στο Παγκύπριο Διδασκαλείο, από το οποίο αποφοίτησε το 1925.

Τη σχολική χρονιά 1925-1926 εργάστηκε για πρώτη φορά ως δάσκαλος στο Ελληνικό Εκπαιδευτήριο Νεστορίδη, στην Αθήνα.

Το 1926 επέστρεψε στην Κύπρο και διορίστηκε δάσκαλος, εργάζεται στη Δημοτική Εκπαίδευση. Υπηρέτησε την ελληνική παιδεία της Κύπρου για 41 χρόνια ως απλός δάσκαλος αρχικά και ως Διευθυντής Δημοτικών Σχολείων στη συνέχεια, διορισμένος σε διάφορα χωριά της επαρχίας Αμμοχώστου και της επαρχίας Κερύνειας, καθώς και στην ίδια την πόλη της Κερύνειας. Η εκπαιδευτική του σταδιοδρομία χαρακτηριζόταν από αφοσίωση στο διδασκαλικό έργο, εργατικότητα και προ πάντων ιδιαίτερη αγάπη για τα παιδιά.

Ένας Κερυνειώτης μαθητής του είπε χαρακτηριστικά «Ήταν δάσκαλός μου στην πρώτη τάξη του Δημοτικού. Όλοι οι μικροί στεκόμαστε ουρά περιμένοντας να μας ξύσει τα μολύβια μας. Ήταν τα πιο τέλεια ξυσμένα μολύβια». Τούτη η λεπτομέρεια φανερώνει πάρα πολλά!

Όμως η προσφορά του ως δασκάλου ήταν μόνο η αφετηρία. Στα διάφορα χωριά, που εργάστηκε, πρωτοστατούσε ως κοινωνικός παράγων στην προσπάθεια για ανάπτυξη και πρόοδο του κάθε χωριού, μεταγγίζοντας σε όλους μέρος από την πλατιά του μόρφωση, τις γνώσεις και την καλλιέργειά του. Η προσφορά του δινόταν με το χαρακτηριστικό ήρεμο και απλό τρόπο του χωρίς κομπασμό ή αυτοπροβολή.

Κορύφωση αποτελεί η προσφορά του στη γενέθλια πόλη του, την Κερύνεια, για την οποία ακούραστα εργάστηκε και πρόσφερε ό,τι καλύτερο μπορούσε. Όταν ιδρύθηκε ο Λαογραφικός Όμιλος Κερύνειας, το 1966, ήταν το πιο φυσικό να υποδείξουμε ομόφωνα όλοι το Νίκο Χιωτέλλη ως πρόεδρό του.

Στη θέση αυτή υπηρέτησε για 25 ολόκληρα χρόνια, δίνοντας τον καλύτερο εαυτό του. Το μεγαλύτερο μέρος της προκοπής και της ορθής κατεύθυνσης του Λαογραφικού Ομίλου οφείλεται στο Νίκο Χιωτέλλη. Καθοδηγούσε όλους εμάς τους νεότερους, που είχαμε πολύ ενθουσιασμό αλλά και πολλή απειρία. Η καθοδήγησή του γινόταν με ένα διακριτικό, σεμνό αλλά πολύ δραστικό τρόπο. Τις περισσότερες φορές με το παράδειγμά του. Άφηνε όλους να εκφράζονται ελεύθερα, ενώ ο ίδιος δε μιλούσε πολύ. Στις κρίσιμες στιγμές των αποφάσεων ήταν φανερό πως η δική του σοφή άποψη ήταν η σωστή, η πρακτική και η πιο αρμόζουσα.

Μας έμαθε να συνεργαζόμαστε, μας έδωσε τα φώτα του για τη μέθοδο εργασίας στις διάφορες εκδηλώσεις, ειδικά στη δύσκολη διοργάνωση της Παγκύπριας Έκθεσης Ανθέων Κερύνειας.

Σε αυτό βοηθούσε και η απέραντη αγάπη του αλλά και οι πολλές γνώσεις του για τα λουλούδια. Όσοι ευτύχησαν να γυροφέρουν στην αυλή της εκκλησίας του Μιχαήλ Αρχάγγελου, εκεί πίσω από το ιερό, δεν είναι δυνατό να μη θυμούνται στο χαμηλό πεζούλι του σπιτιού του σειρά τις γλάστρες του, κυρίως με κάκτους, που τις φρόντιζε ιδιαίτερα. Χαρακτηριστικά μας εξομολογήθηκε πως κάθε χρονιά κάποιος άγνωστος του έκλεβε την καλύτερη. Το είπε με πίκρα αλλά χωρίς κακία.

Από την ίδρυση του Λαογραφικού μέχρι την τουρκική εισβολή συμμετείχε ως πρόεδρος του Λαογραφικού Ομίλου στην Επιτροπή του Κατακλυσμού δουλεύοντας με όλους τους άλλους εκπροσώπους των διαφόρων σωματείων της πόλης, που συντόνιζε το Δημαρχείο Κερύνειας. Δούλευε και εδώ για την ετήσια οργάνωση της πανάρχαιας αυτής εκδήλωσης ακούραστα και φιλότιμα, συντηρώντας ευλαβικά τις παραδόσεις.

Τα κείμενα που άφησε σύντομα αλλά προσεγμένα και περιεκτικά, αποτελούν βασική συμβολή στην παράδοσή μας. Μας δίνουν σημαντικές πληροφορίες για τα καράβια της Κερύνειας, μια και η οικογένειά του ήταν οικογένεια καπετάνιων και καραβοκύρηδων καθώς και για την ιστορία της γιορτής του Κατακλυσμού στην Κερύνεια, που γινόταν από τα πανάρχαια χρόνια.

Στο σκληρό εκτοπισμό, μετά το 1974, η προσφορά του αναγκαστικά διευρύνεται. Υπήρξε από τα ιδρυτικά μέλη της Παγκύπριας Επιτροπής Προσφύγων και Πρόεδρος της Επαρχιακής Επιτροπής Προσφύγων Κερύνειας για πολλά χρόνια, όπως επίσης και Πρόεδρος της εκτοπισμένης Σχολικής Εφορείας Κερύνειας.

Παντρεύτηκε την επίσης Κερυνειώτισσα Μαρούλλα Αθανασίου Κωνσταντινίδη και ευτύχησαν να αποκτήσουν και να αναθρέψουν στην Κερύνεια τρία παιδιά, στο σπίτι τους στον αυλόγυρο της εκκλησίας του Αρχάγγελου Μιχαήλ, ακριβώς πίσω από το ιερό, γαντζωμένο στη βόρεια πλευρά του με τα παράθυρά του να αγναντεύουν το κρουστό γαλάζιο της κερυνειώτικης θάλασσας. Πρώτο παιδί τους η φιλόλογος / ερευνήτρια Θεοφανώ - Χιωτέλλη Κυπρή, δεύτερο παιδί τους ο γιατρός Φίλιππος Χιωτέλλης, εγκατεστημένος στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής και τρίτο παιδί, η Ευφροσύνη -Χιωτέλλη Αντωνίου, αρχιτέκτονας.

Τα παιδιά και τα εγγόνια του σίγουρα ζουν πάντα με τις συντεταγμένες που μετάγγισε στη δική τους ζωή, που τους επιτρέπουν να βαδίζουν με σταθερά βήματα προκόβοντας.

Δεν είναι υπερβολή να λεχθεί πως κάθε μαθητής του και κάθε Κερυνειώτης που τον γνώρισε κάτι ουσιαστικό έχει διδαχτεί από το δάσκαλο και άνθρωπο Νίκο Χιωτέλλη.

Πέθανε στις 2 Απριλίου 2002 ειρηνικά αλλά εκτοπισμένος στη Λευκωσία.

Ευστάθιος Ευσταθιάδης (1904-1977)

2012-01-02T01:23:00.000+02:00

Τηλέμαχος Σκοπελίτης

Δήμος Κερύνειας

τεύχος 14, Ιούλιος 2010

Από την Κερύνεια πέρασαν σπάνιοι εκπαιδευτικοί, ανάμεσα στους δασκάλους της δημοτικής εκπαίδευσης ξεχωρίζει ο Ευστάθιος Ευσταθιάδης, ένας δάσκαλος του παλιού καιρού, τυπικός και αφοσιωμένος στο έργο του, να μάθει γράμματα στους μαθητές του. Δεν ήξερε να κολακεύει, μια συνεχής άσκηση, για ν' ανέβει κανείς τη σκάλα της γνώσης μα και της ανθρωπιάς ήταν η μαθητεία κοντά του. Όσοι διατελέσαμε μαθητές του, θυμούμαστε πόσο απαιτητικός ήταν, πόσο σκληρός νομίζαμε ότι ήταν. Το πέρασμα των χρόνων έδειξε πως όλη του η προσπάθεια ένα σκοπό είχε, να μας μάθει γράμματα, να μας κάνει ανθρώπους.

Γεννήθηκε στην Πλατανιστάσα της Πιτσιλιάς στις 18 Ιουλίου 1904, στο διώροφο αρχοντικό σπίτι κοντά στο ποτάμι με τις φουντουκιές. Γονείς του ο Κυπριανός και η Βασιλική Ευσταθιάδη, που κύρια ασχολία τους είχαν την αμπελουργία και τη γεωργία. Μετά το δημοτικό φοίτησε στο Παγκύπριο Γυμνάσιο (1916-1920) και στη συνέχεια στο Παγκύπριο Διδασκαλείο, από το 1920 μέχρι το 1923, αποφοιτώντας με το βαθμό 9,30 Άριστα. Συμπλήρωσε τη μόρφωσή του παρακολουθώντας μαθήματα Γεωργικής Εκπαίδευσης.

Παρακολουθούμε την πορεία του δασκάλου κατά τα χρόνια της Αγγλοκρατίας.

Διορίζεται ως δάσκαλος επί δοκιμασία στο Αρρεναγωγείο του Αγρού την 1η Οκτωβρίου 1923 μέχρι το 1925.

Την επόμενη χρονιά 1925-1926 διορίζεται στα Καμινάρια.

Το 1926 μετατίθεται στην Ευρύχου. Το 1927 μέχρι το 1929 υπηρετεί ως μόνιμος δάσκαλος στην Ευρύχου.

Από το 1929 μέχρι το 1932 υπηρετεί στα Χανδριά.

Τη σχολική χρονιά 1932-1933 υπηρετεί στο Διόριος της επαρχίας Κερύνειας. Το 1933-34 μετατίθεται στη Γαληνή. Ζητεί για λόγους υγείας να τον τοποθετήσουν σε ορεινή περιοχή ή τουλάχιστο σε περιοχή με υγιεινό κλίμα. Το επόμενο έτος μετατίθεται στην Κερύνεια 1934-35.

Το σύντομο αυτό πέρασμα από τη μικρή πόλη, επηρέασε τη ζωή του, γνωρίζει και παντρεύεται αργότερα τη Θεοδώρα Σκοπελίτη, κόρη της Ελπίδας και του Τηλέμαχου Σκοπελίτη και αδελφή των Γρηγόρη και Ροδή Σκοπελίτη. Ζητεί επίμονα και την επόμενη χρονιά να τον τοποθετήσουν σε ορεινή περιοχή. Τον μεταθέτουν στην Κυπερούντα, όπου υπηρετεί από το 1935 μέχρι το 1943.Το 1936 αναλαμβάνει τη διεύθυνση του Δημοτικού Σχολείου στην Κυπερούντα.

Το 1943-1944 μετατίθεται στην Αθηαίνου, αφού προήχθη σε διευθυντή δευτέρας τάξεως.

Την επομένη χρονιά 1944-45, μετατίθεται εις Λάπηθο ως διευθυντής του Δημοτικού Σχολείου Λαπήθου.

Τη σχολική χρονιά 1945-46 προάγεται σε διευθυντή πρώτης τάξεως. Παραμένει στη Λάπηθο μέχρι το 1951. Τα τελευταία χρόνια ζητεί επίμονα να μετατεθεί στην Κερύνεια, για να είναι στο σπίτι του κοντά στα παιδιά του, όπως χαρακτηρίζει τους ανεψιούς του Αντρέα και Κύπρο Ευσταθιάδη.

Ο δρόμος για την Κερύνεια όμως, τότε, φαίνεται ότι περνά από το Δίκωμο, αφού εκεί μετατέθηκε και υπηρέτησε ως διευθυντής από το 1951 μέχρι το 1953.

Τον επόμενο χρόνο παίρνει τη μετάθεση για την Κερύνεια, στη Σεβέρειο Αστική Σχολή. Εδώ θα μείνει μέχρι την αφυπηρέτησή του, το 1959, στο 55ο έτος της ηλικίας του.

Σ' όλα τα χρόνια της υπηρεσίας του υπήρξε δάσκαλος που τον διέκρινε μεγάλος ζήλος στην εργασία του. Όταν υπηρετούσε ως δάσκαλος στο Διόριος στις 25 Οκτωβρίου 1932, ένα ακριβώς χρόνο μετά από τα γεγονότα του 1931, κατηγορήθηκε με άλλους δασκάλους ότι βρισκόταν σε κέντρο αναψυχής και έπιναν και ότι στο τέλος κάμνοντας παρέλαση μέσα από τούρκικη περιοχή, κρατώντας ελληνική σημαία φώναζαν συνθήματα, «Ζήτω η Ένωση, ζήτω η πατρίδα μας». Κλήθηκε στο δικαστήριο και επαύθη προσωρινώς δι' ανάρμοστον διαγωγήν. Το Κοινοτικό Συμβούλιο όμως του Διορίου γράφει επιστολή προς το Διευθυντή Παιδείας και υπερασπίζεται το δάσκαλο Ευστάθιο Ευσταθιάδη. Υποστηρίζουν οι χωριανοί ότι η κατηγορία είναι άσχετη με το ήθος και την προσωπικότητα του Δασκάλου, που δε βγαίνει από το σπίτι του μετά τις 8 το βράδυ, δεν πίνει, δεν καπνίζει, αντίθετα εργάζεται στο σχολείο πέρα από τις εργάσιμες ώρες. Συμβουλεύει τους χωριανούς σε θέματα γεωργίας. Δεν προπαγανδίζει, δεν πολιτικολογεί. Ο ίδιος ο δάσκαλος Ευσταθιάδης δε διστάζει να διαμαρτυρηθεί για την άδικη κατηγορία, που προερχόταν κυρίως από Οθωμανούς, και τις κατηγορίες τους υιοθέτησε ο αστυνόμος Κερύνειας Κώστας Δημητριάδης. Με έμφαση υποστηρίζει ότι είναι αθώος, η κατηγορία ήταν άδικη και συκοφαντική, που έγινε όμως πιστευτή από τις αρχές.

Στις 13 Γενάρη του 1933 ο Ευσταθιάδης δικαιώνεται και ο Διευθυντής της Παιδείας τον πληροφορεί ότι ο Κυβερνήτης ανακάλεσε την παύση του και «εντέλλεσθε όθεν, όπως αναλάβητε καθήκοντα αμέσως».

Γνωρίζει το καθήκον του, ως δάσκαλος και ως άνθρωπος. Όταν επρόκειτο να φύγει για σπουδές στην Αγγλία ο Ευσταθιάδης, ο δάσκαλος Κώστας Νικολαΐδης οργανώνει συνεστίαση προς τιμή του, στο Blue Bar του Θεόδωρου Παπαγαπίου.

Το σπίτι του στην Κερύνεια ήταν στην οδό Περικλέους 14, ένα σπίτι με το μικρό κήπο μπροστά και το περιβόλι με τις λεμονιές και τις αμυγδαλιές στο πίσω μέρος. Γείτονες του ο Τεύκρος και η Δώρα Χειμώνα, ο Θεόδωρος και η Αθηνά Παπαγαπίου, ο Πολύκλειτος και η Μαρίκα Ιακωβίδη, ο Πολύκαρπος και η Ιωάννα Ιωαννίδου, η Κατερίνα Χατζηνικολάου με τα παιδιά της, την Τασούλα, την Ασπασία, τη Φιφή και το Χριστόδουλο, ο μάστρε Κυριάκος και η Πολυξένη Σιακόλα, η Μελπού και ο Μάκης Χριστοφορίδης, η Θεοδώρα και ο Χριστόδουλος Παμπόρης, ο Κλεάνθης Ηλιάδης, ιδιοκτήτες του ξενοδοχείου Ακροπόλ, ο Δωροθέου με το ξενοδοχείο Ντοράννα. Στο πίσω μέρος το σπίτι γειτνίαζε με τα κτήματα του Σταύρου Χαραλαμπίδη, του Σταυρή του Λόρτου. Από το σπίτι τούτο πήγαινε στο σχολείο πεζός ή με το μικρό Ford Blue Perfect αυτοκινητάκι του.

Ήταν πολύ θρήσκος και πολλοί θα τον θυμούνται κάθε Κυριακή στις γιορτές και κυρίως καθ' όλη την Αγία Εβδομάδα στην εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ. Θυμούμαι έντονα τον εκκλησιασμό με το θείο Ευστάθιο, που με έπαιρνε μαζί του και με είχε επιστρατεύσει να κρατώ και εξαπτέρυγα στην εκκλησία του Αρχαγγέλου. Θυμούμαι πολύ καλά και τους εκκλησιαστικούς ύμνους που μου είχε μάθει, ύμνους που ο ίδιος τους γνώριζε από στήθους.

Κάτι που κρατώ στη μνήμη μου και που τον καταξιώνει ως εκπαιδευτικό, ήταν η βαθιά του πίστη ότι δεν υπάρχουν μαθητές που είναι ανεπίδεκτοι μαθήσεως. Όταν εντόπιζε αδύνατους μαθητές, έσπευδε στον ελεύθερο χρόνο του αμισθί, να τους παραδίνει μαθήματα, μέχρι να φτάσουν στο επίπεδο των υπόλοιπων μαθητών της τάξης.

Όταν έγινε η τουρκική εισβολή, δε θέλησε να εγκαταλείψει το πλοίο που βούλιαζε, την Κερύνεια, αλλά παρέμεινε με τη σύζυγό του Θεοδώρα στο σπίτι τους όπως και πολλοί άλλοι γείτονες στην οδό Περικλέους. Από το σπίτι τους οι πάνοπλοι Τούρκοι στρατιώτες του Αττίλα τους έβγαλαν με τη βία των όπλων και τους οδηγούσαν με κτυπήματα χωρίς να σέβονται την ηλικία και το ανθρώπινο δικαίωμα να ζήσει κανείς με αξιοπρέπεια στο σπίτι του, που με τον ιδρώτα του έστησε. Και η κυρία Θεοδώρα έσκυψε και φίλησε το γαρύφαλλο μέσα στο μικρό μυροβόλο μπαξέ της, αποχαιρετώντας έτσι τον παράδεισό της. Η τύχη τους γλίτωσε από τον Αττίλα και βρέθηκαν πληγωμένοι βαθιά στην ψυχή μαζί με τους άλλους Κερυνειώτες στο Dome Hotel. Άλλη μια πρόκληση για το δάσκαλο Ευσταθιάδη. Μαζί με το δάσκαλο Σωτήρη Έλληνα οργάνωσαν το σχολείο στο DOME και άρχισαν να παραδίδουν μαθήματα στα 46 παιδιά του Δημοτικού Σχολείου, που κατανεμήθηκαν και στις έξι τάξεις του σχολείου. Χάρη σ' αυτόν, λέγει, εγκλωβισμένη μαθήτρια του DOME, δεν έχασα τη χρονιά μου.

Η πιο μεγάλη καταξίωση για το δάσκαλο είναι η προκοπή των μαθητών του, η αναγνώριση σε ώριμη ηλικία ότι του χρωστούν το ευ ζην. Και είναι πολλοί οι μαθητές του που τον ευγνωμονούν για τον οπλισμό που τους έδωσε.

Χριστάκης Χριστοδουλίδης

2012-01-01T15:39:00.000+02:00

Ο τελευταίος πριν την τουρκική εισβολή Διευθυντής του Δημοτικού Σχολείου της Κερύνειας

Φάνης Στρογγυλού

Δήμος Κερύνειας

τεύχος 14, Ιούλιος 2010

Είναι ιδιαίτερη χαρά για μένα να μιλήσω για τον εκλεκτό δάσκαλο Χριστάκη Χριστοδουλίδη. Τον άνθρωπο, τον πνευματικό και κοινωνικό εργάτη, το δάσκαλο.

Με το Χριστάκη ήμαστε συμμαθητές στο Γυμνάσιο Κυρηνείας και στις έξι τάξεις και αποφοιτήσαμε το 1950. Θυμάμαι πολύ καλά τον Χριστάκη. Καθόταν συνήθως στα πρώτα θρανία της τάξης μας, σεμνός και φιλομαθής. Για μαθητικές απειθαρχίες ούτε λόγος να γίνεται.

Ο Χριστάκης Χριστοδουλίδης γεννήθηκε στο Πανέμορφο Πέλλαπαϊς. Μετά το δημοτικό σχολείο φοίτησε στο Γυμνάσιο Κυρηνείας. Ερχόταν κάθε μέρα μαζί με άλλα παιδιά από το Πέλλαπαϊς στην Κερύνεια με τα πόδια, τέσσερα μίλια απόσταση και μετά το τέλος των μαθημάτων γύριζαν πίσω στο χωριό πάλι με τα πόδια.

Τα μέσα της εποχής φτωχά, οι ευκαιρίες λίγες. Ο Χριστάκης όμως είχε έφεση και όραμα να μορφωθεί. Να αποκτήσει εφόδια, ν' ανοίξει ευρύτερους πνευματικούς ορίζοντες, λες και τον υποκινούσε σε τούτο ο φυσικός ορίζοντας και η πεδιάδα της Κερύνειας που κάθε μέρα αντίκριζε απλωμένη στα πόδια του Πενταδάκτυλου.

Στοχεύει να γίνει δάσκαλος. Μετά το απολυτήριο του Γυμνασίου, πήρε το απολυτήριο της Αγγλικής και Εμπορικής Σχολής Κυρηνείας, της αείμνηστης Νιόβης, που όλοι γνωρίζουμε.

Το 1954 αποφοίτησε από το Διδασκαλικό Κολλέγιο Μόρφου και διορίστηκε δάσκαλος.

Αργότερα με την επιμέλεια και το ζήλο του μετεκπαιδεύτηκε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και στο Πανεπιστήμιο του Birmingham στη διεύθυνση και Επιθεώρηση Δημοτικών Σχολείων και στην Ψυχολογία.
Υπηρέτησε τη Δημοτική Εκπαίδευση από τη θέση του δασκάλου, του διευθυντή και αργότερα του Επιθεωρητή Δημοτικής Εκπαίδευσης. Εργάστηκε στα χωριά Δίκωμο, Άγιο Αμβρόσιο, Πέλλαπαϊς, Πόλη της Κερύνειας, Λάπηθο, Αγία Μαρίνα, Πόλη Χρυσοχούς και μετά το 1974 στη Λεμεσό.

Το 1956 ο Χριστάκης παντρεύεται τη συγχωριανή του Ελένη Σολωμού Χαβάτζια και μαζί αρχίζουν την οικογενειακή τους ζωή.

Αποκτούν δύο παιδιά, το Χρυσόστομο και την Ειρήνη, δύο παιδιά τα οποία παρά τη μυοπάθεια που τα βασάνιζε από την παιδική τους ηλικία, ήσαν άγγελοι επί της Γης και ευλογία για τους γονείς τους, όπως οι ίδιοι παραδέχονται. Τα αισθήματα του πόνου και της αγάπης του ο Χριστάκης τα εκφράζει σε συγκινητικούς στίχους.

Για την Ειρήνη έγραψε:

Όρθια δεν εστάθηκε
στο χώμα το κορμί σου
με καθαρή όμως έφυγες
και αθώα τη ψυχή σου.

Και για το Χρυσόστομο, το Χρυσούλη του, έγραφε:

Κοιμήσου αγγελούδι μου
αγόρι μου κοιμήσου
το νυκτικό της λησμονιάς
ντύσου κι αποκοιμήσου.

Πάρε τ' αγγέλου τα φτερά
που σχίζουν τον αιθέρα
και τρέξε εκεί που δεν μπορείς
να τρέξεις όλη μέρα.

Μ' αν τύχει και στον ύπνο σου
κι έρθουν τα βάσανά σου
φώναξε τον πατέρα σου
θα ξαγρυπνώ κοντά σου.

Η οικογενειακή αυτή δοκιμασία έδωσε στο Χριστάκη τη δύναμη ν' ασχοληθεί συστηματικά με την κοινωνική εργασία και προσφορά.

Πρωτοστάτησε για την ίδρυση Συνδέσμου Μυοπαθών στην Κύπρο, ώστε να βοηθηθούν οικογένειες με το ίδιο πρόβλημα προς την κατεύθυνση της έρευνας, της θεραπείας, της στήριξης.

Ως πρόεδρος του Επαρχιακού Συνδέσμου Μυοπαθών μαζί με το δρα Λεύκο Μίττλετον, γιατρό τότε του Συνδέσμου συνέβαλαν στην

ίδρυση του μετέπειτα Ινστιτούτου Νευρολογίας και Γενετικής, το οποίο με την εξέλιξη που πήρε, αποτελεί σήμερα ένα εξαίρετο Επιστημονικό Ίδρυμα, που προσφέρει πολύτιμες υπηρεσίες στο λαό μας.

Παράλληλα με το εκπαιδευτικό και κοινωνικό έργο ο Χριστάκης άφησε τον πλούτο της ψυχής του, τις ευαισθησίες και τις πεποιθήσεις του, να ξεχυθούν στο χαρτί σε ποιήματα, άρθρα, χρονογραφήματα και άλλα με ένα αξιοθαύμαστο, ταλαντούχο τρόπο.

Μετά την μετεκπαίδευση του στο Πανεπιστήμιο Αθηνών ασχολήθηκε συστηματικά με την αρθρογραφία. Συνεργάστηκε με όλες τις Κυπριακές εφημερίδες και περιοδικά. Προσφιλή του θέματα τα εκπαιδευτικά, θρησκευτικά, λογοτεχνικά.

Το σπίτι του Λιπέρτη

2011-12-05T12:54:00.000+02:00

Η ΑΛΛΗ ΚΥΠΡΟΣ αναφέρεται στο "Ερειπωμένο σπίτι του Λιπέρτη"

Η τύχη του σήμερα σύμφωνα με φωτογραφία του Ηλία Πετρίδη είναι:

Τόπος των ποιητών

2011-12-01T22:39:00.000+02:00

Από τον Σεφέρη στον Κυριάκο Χαραλαμπίδη

Νίκου Ορφανίδη

Φιλόλογου – Λογοτέχνη

Δήμος Κερύνειας

τεύχος 16, Ιούλιος 2011

Κερύνεια, εδώ και χρόνια πολλά, ύστερα από την τουρκικήεισβολή και κατοχή, προσλαμβάνεται με ένα τρόπο που ποιοτικώς έχει ήδη μεταβληθείκαι μεταποιηθεί. Ήδη έχουμε μετακινηθεί και μετατοπισθεί, από τον τόπο τουτοπίου, στον τόπο της Ιστορίας. Στο συνακόλουθο τόπο του πάθους. Αλλά και στοντόπο του αγιασμού. Ο τόπος έχει προσλάβει προ πολλού ένα βάρος οντολογικόβαθύτατο.

Αυτό το βάρος είναι που περιγράφει ο ποιητής ΓιώργοςΣεφέρης, όταν μιλά για τις πέτρες που βουλιάζουν μέσα στα χρόνια, τόσο στηνποιητική σύνθεσή του «Μυθιστόρημα», 1935 («Αυτές οι πέτρες που βουλιάζουν μέσαστα χρόνια ως πού θα με παρασύρουν;» (Κ', «Ανδρομέδα») ή στα ποιήματα«Σαντορίνη» («βουλιάζει όποιος σηκώνει τις μεγάλες πέτρες») και «Μυκήνες»
(«Βουλιάζει όποιος σηκώνει τις μεγάλες πέτρες
τούτες τις πέτρες τις εσήκωσα όσο βάσταξα
τούτες τις πέτρες τις αγάπησα όσοβάσταξα
τούτες τις πέτρες, τη μοίρα μου»),
από την ενότητα «Γυμνοπαιδία», 1936.

Ο ποιητής Γιώργος Σεφέρης, που επισκέφθηκε σ' άλλους χρόνουςκι άλλους καιρούς την Κερύνεια, προσλαμβάνει, για παράδειγμα, το βαρύ τουτοπίου, και τη βαρύτητα της ιστορίας, μέσα από την αντιστικτική αναφορά τουστην παιγνιώδη και ανάλαφρη παρουσία και στάση των ξένων, που αδυνατούν νασυλλάβουν, να εννοήσουν και να κατανοήσουν το βάρος της ιστορίας, που αναδίδειο τόπος. Έτσι, μια εξ υπαρχής ανάγνωση του ποιήματός του «Στα περίχωρα τηςΚερύνειας», θα αποκάλυπτε αυτό ακριβώς το χάσμα. Αυτήν ακριβώς τη δυναμική τουπαιγνιώδους και του ανάλαφρου, που καθίσταται, εν τέλει, ή οδηγεί στοσπαρακτικό. Στην ελαφρότητα του πολιτικού αμοραλισμού, που καθίσταταικαταστροφικός και συντριπτικός. Αυτόν ακριβώς τον αμοραλισμό είναι πουσημειώνει και περιγράφει ο Σεφέρης, μέσα από την αβάστακτη ελαφρότητα τουποιητικού διαλόγου των ξένων «Στα περίχωρα της Κερύνειας», όταν γράφει, στοομώνυμο ποίημά του, για τον φίλο του, Λώρενς Ντάρρελ, τον φίλο του άλλουπολέμου: «Τι θέλει να πει, δεν το ξέρεικανείς κυνικός και φιλέλλην».

Δεν είναι γι' αυτό τυχαίο, που και τα κάστρα της Κερύνειας,όπως αυτά του Αγίου Ιλαρίωνος και του Μπουφαβέντο, στα κυπριακά ποιήματα τουΣεφέρη, προβάλλουν, για τους ανιστόρητους ξένους, όχι μ' ένα τρόπο βαρύ, όπως βαρύτατη,μέσα στην προοπτική του χρόνου, είναι η ιστορική μοίρα της Κύπρου, αλλά ωςσκηνικά. Κατά τρόπο ανάλαφρο, όπως μας υποδεικνύει ο Σεφέρης στο «Νεόφυτος οέγκλειστος μιλά-»:

«Υπέρογκες αρχιτεκτονικές· Λαρίων Φαμαγκούστα Μπουφαβέντο·σχεδόν σκηνικά».

Έτσι, όλοι οι ξένοι, που μας ήλθαν από το βοριά, αδυνατούννα εννοήσουν τον καημό της Ρωμιοσύνης. Τελούν ανυποψίαστοι, σ' αυτή την«αβάστακτη ελαφρότητα του είναι», για να θυμηθούμε τον Κούντερα. Γι' αυτό:

«Ας παίζουν τώρα μελοδράματα στα σκηνικά των σταυροφόρωνΛουζινιάν
Κι ας φλομώνουνε με τον καπνό που μας κουβάλησαν από το βοριά».

Πάνω σ' αυτό τον άξονα της ελαφρότητας, της «σκηνικής»,σχεδόν, ή σκηνοθετικής, ανάλαφρης ή ανιστόρητης παρουσίας των ξένων και τηςιδιότυπης αυτής συνάντησης ή μη συνάντησής τους με τον τόπο και την ιστορία,κινείται και ο ποιητής Κυριάκος Χαραλαμπίδης στο ποίημα «Η παράδοση τηςΚερύνειας», που συναντούμε στη «Μεθιστορία» του, 1995. Πρόκειται για μιανιδιότυπη ποιητική γραφή. Είναι ένα ποίημα που συναντάται ή ενσωματώνει τηνΙστορία, ή πιο καλά την ιστορική χρονογραφία, κατά ένα τρόπο που εισήγαγε οΣεφέρης στο «Κυπρον ου μ' εθέσπισεν», εκκινώντας και ο ίδιος από τον τρόπο τουΚαβάφη, που υπήρξε ο διδάσκαλος και ο εισηγητής αυτής της πολύμορφης ποιητικήςχρονογραφίας, με τις ποιητικές ή και χρονογραφικές και ιστορικές ενσωματώσεις καιτη διάχυτη ειρωνεία και σαρκασμό, που εκλύει, εντέλει, ή οδηγεί στον πόνο.

Είναι σημαντικό να αναγνώσουμε αυτό το ποίημα του Κυριάκου Χαραλαμπίδη,που, ακριβώς, μέσα από την ποιητική τεχνική του μεταμοντερνισμού, συναντάται μετην ποιητική χρονογραφία και τις συνακόλουθες ποιητικές ενσωματώσεις και μας οδηγείστον τύπο του χρονογραφικού ποιήματος. Όλο το ποίημα, μέσα από τη διάχυτη του ειρωνεία,όπως περίπου και στον Καβάφη, και όπως συμβαίνει, αργότερα, στον Σεφέρη, μας οδηγείσ' ένα βαθύτατο σπαραγμό. Είναι ο σπαραγμός στον τόπο της ιστορίας.

Ιδιαίτερα σημαντικό είναι, πέρα από την ειρωνεία, να εντοπίσουμεκαι να αναγνωρίσουμε τις ποιητικές ενσωματώσεις, με πρώτη εκείνη του A.M. Graziani:

«Αλλ' ο Gian Maria Mudazzzo,όστις ήτο διοικητής, πτοηθείς εκ της συμφοράς της Λευκωσίας, χαμερπώς ηνέωξε ταςπύλας εις τον πασάν της Κιλικίας».

Όπως και τα λανθάνοντα αποσπάσματα από το βιβλίο του ΑγγέλουΓάττου «Διήγησις της Τρομεράς Πολιορκίας και Αλώσεως της Αμμοχώστου κατά το έτος1571», τα οποία συναντούμε και στα σχόλια του ποιήματος.

Κι ακόμα να επισημάνουμε και να υπογραμμίσουμε τον τρόπο ολοκλήρωσηςτου ποιήματος, με την αποστροφή και περιφρόνηση και απέχθεια του ποιητή προςτους ξένους. Αυτούς που πέρασαν από το σώμα του τόπου, χωρίς να το αγγίξουν καιχωρίς να το αγαπήσουν και χωρίς να το νιώσουν και αισθανθούν: «Τέτοιο ο Mudazzo - αχ! Τι να σου κάνει ένας κοπρίτηςΒενετσιάνος, ένας ξένος που δεν αγάπησε ποτέ τον τόπο». Έτσι τελειώνει και ολοκληρώνεταιτο ποίημα του Χαραλαμπίδη.

Να δούμε, ακόμα, την ποιητική σκηνοθεσία, τα επάλληλα σκηνικάκαι τα λανθάνοντα ιστορικά δρώμενα που διαπερνούν το ποίημα. Είναι το κάστρο τηςΑμμοχώστου, αλλά και το κάστρο της Κερύνειας. Τα τείχη της καταληφθείσηςΛευκωσίας. Η λανθάνουσα πλατεία του Αγίου Μάρκου στη Γαληνότατη Βενετία, η Κιλικία,ο τόπος του Μουσταφά πασά. Η κυπριακή ενδοχώρα. Τα σκηνικά της πολιορκίας τηςΑμμοχώστου, αλλά και της εκπορθηθείσης της Λευκωσίας. Οι ανοικτές πύλες και ηπαράδοση της Κερύνειας.

Να σημειώσουμε τον λανθάνοντα διάλογο, όπως τον αποτυπώνουν ταμηνύματα, που

αποστέλλουν και ανταλλάσσουν οι πρωταγωνιστές, κι όπως αυτά διέρχονται,ως ενσωματώσεις, στο ποίημα. Από τη μια τα μηνύματα του Βαγλιόνη και Βραγαδίνου,κι από την άλλη εκείνα του Μουσταφά Πασά, μαζί με το πικρό σχόλιο του αφηγητή -ποιητή χρονογράφου:

«Ο Μουσταφά Πασάς επιστολέςμε έργα. Οι δυο αρχηγοί επιστολές με λόγια». Κι ακόμα τον ποιητικό πληθυσμό.Όπου και πάλιν τα ξένα ονόματα: Βαγλιόνης και Μαρκαντώνιος Βραγαδίνος, Gian MariaMudazzzo, Νικόλαος Δανδόλος και Μουσταφά Πασάς. Αυτοί διαπερνούν το ποιητικό σώμα.Αυτοί είναι οι πρωταγωνιστές των δραματικών γεγονότων της Ιστορίας και της συνακόλουθηςκατάληψης της Κύπρου από τους Τούρκους.

Στο ποίημα υπόκειται ο ποιητικός τρόπος των κυπριακών χρονογραφικώνποιημάτων του Σεφέρη, θα 'λεγα πως έχουμε μια ποιητική συνάντηση, ένα διάλογο ποιητών.Με τον νεότερο να διαλέγεται με τον παλαιότερο. Από την άποψη της τεχνικής, τουύφους και του τρόπου της ποιητικής αφήγησης, είναι το έξοχο σεφερικό ποίημα «Ο δαίμων της πορνείας». Αυτό φαίνεται ναυπόκειται, ως παράδειγμα, στην ποιητική αφήγηση του Χαραλαμπίδη, με τον ποιητή αφηγητή,που περιγράφει, ιστορεί και σχολιάζει τα ιστορικά γεγονότα, αναδεικνύοντας ή οδηγώνταςστο «μικρότερο κακό» ή στις καβαφικές στοχαστικές προσαρμογές. Πάλι τα μηνύματατων καιρών:

«Πως ήταν η γραφή σωστήπου έστειλε στη φραγκιά στο ρήγα το ξέραν οι συμβουλατόροι», γράφει ο Σεφέρηςστο «Ο δαίμων της πορνείας». Ανάλογος είναι ο τρόπος της ποιητικής αφήγησης στονΧαραλαμπίδη, με το λανθάνοντα εσωτερικό μονόλογο, τον ρητορικό λόγο, την παρουσίατου ποιητή αφηγητή / χρονογράφου. Όπως και τα μηνύματα. Που σ' αυτά επικεντρώνεταικαι η αφήγηση:

«Τα λάθη των αρχόντων καιοι δειλίες των... Αυτός ο Gian Maria Mudazzzo -άδε όνομα!- διοικητής, πτοηθείς,ηνέωξε κάστρο της Κερύνειας.

Ήθελε να προλάβει επιστολήντου Εξοχοτάτου και Εκλαμπροτάτου, μάντευε δε το περιεχόμενόν της:

Οι της Αμοχώστου υπερευχαριστούντεςδια γενναιοψυχίαν των Κυρηνείας... έργα γενναίων ιπποτών».

Σε σχέση με το θέμα της πρόσληψης των ξένων είναι το «Στα Περίχωρα της Κερύνειας» κι ακόμα, απόμια άποψη, το «Νεόφυτος ο έγκλειστος μιλά-».Μ' αυτά συναντάται ο Χαραλαμπίδης. Αυτή την απαξίωση καταθέτει και εκφράζει καιδηλώνει. Όπως εμμέσως ή σαφώς ο Σεφέρης.

Από την άποψη του σκηνικού και των σκηνικών δρωμένων έχουμε μιασυνάντηση με το ποίημα του Σεφέρη «Τρεις μούλες».

«Κι όταν Ναπολιτάνοι Γενοβέζοικαι Λομπάρδοι φέραν απάνω στο Βασιλικό τραπέζι σ' έναν ασημένιο δίσκο, ματωμένοτου σκοτωμένου ρήγα το πουκάμισο και ξέκαμαν τον ελεεινό Ιωάννη λογιάζω πως χιχίνισετη νύχτα εκείνη, έξω από την απάθεια της φυλής της, καθώς ουρλιάζει το σκυλί, διπλοεντέλινη,χρυσοκάπουλη, στο στάβλο η μούλα Μαργαρίτα».

Αυτά γράφει ο Σεφέρης.

Κι ο Χαραλαμπίδης:

«Μη δεν γνωρίζαν οι αθεόφοβοιΒενετοί πως μ' άλλον τρόπον γράφονταν από τον Τούρκο πασά οι επιστολές; Πώς μ' έναχωρικό απάνω σε μουλάρι στέλλει σε δίσκο εκ Λευκωσίας την κεφαλήν του εξοχοτάτουΝικολάου Δανδόλου και φθάνει στην Αμμόχωστο παρακινώντας να παραδώσουν φιλικά τηνπόλη, να μην πάθουν οίαν η Λευκωσία συμφοράν;». Εκείνο που απομένει από τηνανάγνωση των κυπριακών ποιημάτων του Σεφέρη και του ποιήματος «Η παράδοση της Κερύνειας»,του Χαραλαμπίδη, είναι, από την άποψη της ποιητικής τεχνικής, ο κοινός τόπος καιτρόπος της ποιητικής χρονογραφίας, με την πολυσημία της, τη δυναμική της, τηναλληγορία της. Είναι η δυναμική της Ιστορίας στον τόπο της ποίησης, και η συνακόλουθηπολυδύναμη πρόσληψη των ιστορικών δρωμένων.

Είναι ο βαθύτατος πόνος για τη συμφορά του τόπου. Η ανάδειξημιας λογοτεχνίας «εθνικής», στο βαθμό που αυτή καταγράφει ή περιγράφει, αμέσως ήεμμέσως, την εθνική αγωνία, τον κατατρεγμό ή τη δοκιμασία του λαού, και στην περίπτωσηαυτή του ελληνισμού της Κύπρου είτε με την ξενοκρατία, φραγκοκρατία και αγγλοκρατίαείτε την τουρκοκρατία. Το ποίημα του Χαραλαμπίδη γράφεται το Σεπτέμβριο του 1984,δέκα χρόνια μετά την τουρκική εισβολή και την κατάληψη της Κερύνειας από τουςΤούρκους και αναφέρεται σε μιαν άλλη παράδοσή της από τους ξένους στουςΤούρκους κατακτητές στις 14 Σεπτεμβρίου 1570. Οι συνειρμοί προφανείς και εμφανείς:

«Την 14ην του αυτού μηνός η Κυρήνειαπαρεδόθη προτού η εξ Αμμοχώστου απάντησις περιέλθη εις χείρας αυτών και χωρίς οεχθρός να λάβη ανάγκην πυροβολικού».

Αυτά αναφέρονται στο βιβλίο του Αγγέλου Γάττου «Διήγησις της Τρομεράς Πολιορκίας και Αλώσεωςτης Αμμοχώστου κατά το έτος 1571» και στα σχόλια του ποιητή.

Η αποστροφή προς τους ξένους, που παραμένουν έξω από τον τόπο,που διέρχονται ή καταπατούν. Κι όλα αυτά μέσα από μια πικρή ειρωνεία, που διαπερνάτην ποιητική τους γραφή.

Και τέλος, η λανθάνουσα μαθητεία του νεότερου στον παλαιότερομεγάλο μας ποιητή, που οδηγεί σε θαυμαστά επιτεύγματα ποιητικού μεταμοντερνισμού.

Ναυτικά κιάλια

2011-11-17T20:38:00.001+02:00

Κυκλοφόρησε πρόσφατα το ιστορικό μυθιστόρημα του Ανδρέα Κελέση Ναυτικά κιάλια.

Ο Ανδρέας Κελέσης είναι ένας άνθρωπος που έζησε με τη θάλασσα και θέλησε να καταγράψει τις μνήμες του. Για τον σκοπό αυτό μελέτησε τα γεγονότα που περιγράφει μέσα από αρχεία, κυπριακά και άλλα κι έτσι το ιστορικό αυτό μυθιστόρημα είναι συνάμα και μια πολύτιμη καταγραφή της ιστορίας της Κερύνειας στα δύσκολα χρόνια του πρώτου παγκοσμίου πολέμου.

Φιλελεύθερος,

24/1/2008

Ταξίδι

2011-06-08T19:52:00.000+03:00

Στέλλα Σπύρου

23 Ιανουαρίου, 2007

Ταξιδεύω επί πτερύγωναγγέλου,

στο παρελθόν, στο παρόν και στο μέλλον της Κερύνειας το ελληνικό,
προσκυνώ γυναικείο κεφάλι τυλιγμένο σε ιμάτιο,
τη γιαγιά και τους γονείς,
παλιού ήχου τραγούδι αναβλύζει ασύλητο,
του Κλήδονα,
αναταράζεται το ταραγμένο σήμερα,
κυλάνε στο γιαλό βότανα, ανθοί, κυκλάμινα,
η δόνηση μιας Άνοιξης,
ταξιδεύω σε αγγεία και κύλικες,
με την ψυχή στο στόμα,
να προλάβω πριν ο βυθός του χρόνου,
εξανεμίσει τα αιμοσφαίρια,
ταξιδεύω επί πτερύγων αγγέλου,
ου μακράν της ακτής,
σε δρόμους μαγικούς,
σαν τους Ελευθερίας, Ελλάδος,
25ης Μαρτίου, Περικλέους, Πραξάνδρου, Κωστή Παλαμά,
γράφω με φτερό χελιδονιού βουτηγμένο σε γύρη,
όσα η καρδιά και ο νους φέρνει,
όχι χωρίς πόνο, όχι χωρίς συντριβή,
ίστορες τούτων,
ο Αρχάγγελος Μιχαήλ, η Χρυσοπολίτισσα, ο Άης Γιώρκης,
ο Άγιος Γεώργιος του Κάστρου, η Χρυσοκάβα, η Αγία Βαρβάρα, ο Άγιος
Στέφανος, ο Άης Δημήτρης, η Φανερωμένη, η Γλυκιώτισσα,
ανέγγικτοι από φθορά,
Κερυνειώτες παλαιόθεν,
ολίγοι και αμέτρητοι…

Μια ξεθωριασμένη φωτογραφία

2011-06-03T11:28:00.000+03:00

ΤΗΣ ΚΕΡΥΝΕΙΑΣ ΜΑΣ

ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΕΖΑ

ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ Φ. ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΙΔΗ

Επιμέλεια έκδοσης Ρήνα Κατσελλή

ΕΚΔΟΣΗ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟΥ ΟΜΙΛΟΥ

ΔΗΜΑΡΧΕΙΟΥ ΚΕΡΥΝΕΙΑΣ

Κρέμεται στον τοίχο
ενός μικρού καφενείου
εδώ στη Λευκωσία
μια ξεθωριασμένη φωτογραφία
της Κερύνειας· τύπου καρτ-ποστάλ.

Το ξύλινο μπαλκόνι του σπιτιού
η καμαρωτή πέτρινη πόρτα
το γραφικό σοκάκι.

Σε φόντο το καμπαναριό
της εκκλησίας του Αρχαγγέλου Μιχαήλ.

Δίπλα στην πόρτα του σπιτιού
μια Αγγλίδα ζωγράφος
με ψάθινο καπέλο
μακρυά φούστα
κάθεται σε σκαμνάκι
και ζωγραφίζει.

Excuse me, sir,
I blocked the entrance
I couldn't do otherwise
the place is very nice.

Συγγνώμη, κύριε,
έκλεισα την είσοδο
δεν μπορούσα να κάμω αλλιώς
είναι ωραίο το μέρος.

Αυτό είναι το πατρικό μου σπίτι.
Ο χρόνος ξεθώριασε τη φωτογραφία.
Μα δεν ξεθώριασε:
τη λαχτάρα του σπιτιού,
τη φωνή της γιαγιάς,
τη γλυκιά μορφή της μάνας,
τη λεβεντιά του πατέρα
και των αδελφών τις φωνές.
Αυτά δεν ξεθωριάζουν.
Ζουν, Ζουν, Ζουν.

Εγράφη εδώ, στη Λευκωσία. Το ιστορικό του ποιήματος είναι το εξής:

Σε κάποιο καφενείο και ειδικώς εις το καφενείο του Χαμπή και της Νίνας, καφενείο Κερυνειωτών, πρόσεξα ότι κρεμόταν μια φωτογραφία της Κερύνειας. Η φωτογραφία αυτή ήταν φωτογραφία του σοκκακιού του σπιτιού μας. Επί τη βάσει αυτών έγραψα το ποίημα τούτο.

Λευκωσία, 1990

Σημ. Το πατρικό σπίτι του Χρ. Χριστοφορίδη βρισκόταν στην οδό Αρχαγγέλου Μιχαήλ, No 29

Μακριά απ' την πόλη π' αγαπήσαμε

2011-06-01T17:29:00.000+03:00

Νίκος Κρανιδιώτης

«Η Μεγάλη Άνοιξη», 1989

Θα φύγουμε μ' αυτό το καράβι,

που δεν μπορεί, όμως, να γυρίσει στα μέρη π' αγαπήσαμε
εκεί, που είδαμε τη θάλασσα να φουσκώνει τους πόθους μας,
τον ήλιο να μπαίνει στην καρδιά μας,
τη μικρή πόλη να λούζεται απαλά
στο λευκό οπάλινο φως της.

Θάρθουν μαζί μας οι γαρμπήδες

να φέρουν τη γύρη της λεμονιάς,

οι νοτιάδες ν' αναστήσουν τα φουσκωμένα σπόρια,

οι νύχτες να φέρουν το μεγάλο έρωτα

να λάμπει σαν πανσέληνος

στα μάτια της μικρής αγαπημένης.

Το χρυσό φως

να κυματίζει στο γυμνό κόρφο της

και να ξυπνάει αβάσταχτο πόθο.

Ένας μύθος,

π' ανάστησε, με το λόγο του, τις γενιές των προγόνων μας

χτυπάει, με το κοντάρι των ηρώων, την πόρτα μας.

Εκεί θ' ανταμώσουμε πάλι

-έξω απ' τα τείχη της κουρασμένης πόλης-

να μιλήσουμε αυτή τη φορά,

για δικαιοσύνη, ελευθερία και αγάπη.

Αφανείς ήρωες, τα θύματα μιας προδοσίας. Κερύνεια!

2011-05-05T09:10:00.000+03:00

By Ersi Demetriadou

Bellapais Abbey and St. Hilarion

2011-05-04T00:43:00.000+03:00

By Ersi Demetriadou

Bellapais Abbey and St. Hilarion, Kyrenia Cyprus in 1944.

Through the lens of S. A. L. Thompson.

Kyrenia through postcards

2011-05-03T08:25:00.004+03:00

By Ersi Demetriadou

"Κερύνεια"
Μουσική: Παντελής Θαλασσινός
Στίχοι: Πόλυς Κυριακού
Εκτέλεση: Γιώργος Νταλάρας & Παντελής Θαλασσινός
Δίσκος: "Δάκρυ στο γυαλί", 2006